Διπλωματικές ανακατατάξεις στα Βαλκάνια: οι σχέσεις Ελλάδας- Γιουγκοσλαβίας υπό δοκιμασία (1933-1937)

Στη μνήμη του δασκάλου μου Σπύρου Σφέτα

Οι ισορροπίες στα Βαλκάνια και η προπαρασκευή του Βαλκανικού Συμφώνου

Οι Συνθήκες που τερμάτισαν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν κατάφεραν να επιλύσουν ουσιαστικά τα εθνικά ζητήματα στα Βαλκάνια. Το σύστημα των Βερσαλλιών ήταν το αποτέλεσμα ενός συμβιβασμού ανάμεσα στη θέληση των βαλκανικών λαών και τα συμφέροντα των νικητριών Δυνάμεων. Το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων (Γιουγκοσλαβία από το 1929) και η Ελλάδα ανήκαν στους νικητές του Μεγάλου Πολέμου και επιδίωκαν σε όλη την περίοδο του Μεσοπολέμου τη διατήρηση του status quo και την εμπέδωση των νέων εδαφών και των πληθυσμών τους. Ωστόσο, οι δύο χώρες συνόρευαν σε πολλές περιπτώσεις με αναθεωρητικά κράτη, όπως η Ουγγαρία, η Ιταλία και η Βουλγαρία.

Παράλληλα, η Ιταλία ακολουθούσε μια πολιτική περικύκλωσης της Γιουγκοσλαβίας, διατηρώντας καλές σχέσεις με τη Βουλγαρία και την Ουγγαρία, ενώ απο τα μέσα της δεκαετίας του 1920 είχε καταστήσει την Αλβανία προτεκτοράτο της. Για στρατηγικούς και οικονομικούς λόγους δεν ήθελε να βρίσκεται μια μεγάλη δύναμη στην αντίπερα όχθη της Αδριατικής, ενώ παράλληλα επιθυμούσε να αυξήσει την επιρροή της στα Βαλκάνια. Οι διπλωματικές κινήσεις της Ιταλίας σε συνδυασμό με τα Σύμφωνα Ελλάδας-Ιταλίας και Ιταλίας-Τουρκίας του 1928, καθώς και το Σύμφωνο Ελλάδας-Τουρκίας του 1930, θεωρήθηκαν από τη Γαλλία ότι εντάσσονταν στην ίδια ιταλική πολιτική. Η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Βενιζέλου, συνεχίζοντας εκείνη του Μιχαλακόπουλου και εκμεταλλευόμενη τις διεθνείς εξελίξεις ξεκίνησε μια διαδικασία προσέγγισης με την Ιταλία και την Τουρκία, ασκώντας με τον τρόπο αυτό πίεση στην παρελκυστική πολιτική της Γιουγκοσλαβίας με απώτερο στόχο να εξομαλύνει και με την τελευταία τις σχέσεις της. Απότοκο των ανωτέρω ελιγμών της ελληνικής διπλωματίας ήταν η υπογραφή της ελληνογιουγκοσλαβικής Εμπορικής Σύμβασης της 2ας Νοεμβρίου 1927, των Πρωτοκόλλων του Οκτωβρίου του 1928 και του Συμφώνου Φιλίας του 1929, τα οποία, αν και εξομάλυναν τις σχέσεις Αθηνών-Βελιγραδίου, δεν ξεπερνούσαν σε ισχύ το αντίστοιχο ελληνοϊταλικό Σύμφωνο Φιλίας.

Οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης του 1929 ενίσχυσαν τη δυσαρέσκεια του αναθεωρητικού στρατοπέδου, επιταχύνοντας την αποδόμηση του οικοδομήματος των Βερσαλλιών. Ήδη από το 1933 το σύστημα συλλογικής ασφάλειας κατέρρεε, με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία να αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Η ειλικρινής πρωτοβουλία συνεργασίας σε πολιτικό, οικονομικό και εμπορικό επίπεδο μεταξύ των βαλκανικών κρατών μέσω των Βαλκανικών Συνδιασκέψεων έδειχνε να αποτυγχάνει. και, κατόπιν της γαλλικής επιρροής, προωθήθηκε η σύμπηξη ενός διαβαλκανικού συνασπισμού με αμιγώς πολιτικά χαρακτηριστικά, που θα συνδεόταν έμμεσα με τη Μικρή Αντάντ και θα στρεφόταν κυρίως εναντίον των αναθεωρητικών κρατών. Στο πλαίσιο αυτό, από την άνοιξη του 1933, ο Ρουμάνος υπουργός των Εξωτερικών, Νικολάε Τιτουλέσκου, τάχθηκε υπέρ ενός νέου συμφώνου που θα περιελάβανε όσο το δυνατόν περισσότερα κράτη της Βαλκανικής σε μια προσπάθεια επέκτασης της γαλλικής πολιτικής έναντι της ιταλικής και της γερμανικής επιθετικότητας. Ωστόσο, ο υπό εκκόλαψη συνασπισμός απέτρεπε την προσχώρηση της Βουλγαρίας και της Αλβανίας, καθώς ακρογωνιαίος λίθος κατέστη η διατήρηση του status quo, ενώ τα Τίρανα βρίσκονταν υπό τον άμεσο έλεγχο της Ρώμης.1

Η νέα κυβέρνηση του Λαϊκού Κόμματος, που ανήλθε στην εξουσία τον Μάρτιο του 1933, ήταν ανοιχτή στο ενδεχόμενο προσχώρησης της Ελλάδας σε κάποιο πολυμερές σύμφωνο, σε αντίθεση με την έως τότε πολιτική του Βενιζέλου. Η αρχική προσπάθεια δημιουργίας ενός άξονα μεταξύ της Ελλάδας, της Βουλγαρίας και της Τουρκίας με στόχο την αποτροπή μιας βουλγαρογιουγκοσλαβικής προσέγγισης απέτυχε, λόγω της εκατέρωθεν δυσπιστίας. Η Ελλάδα ανησύχησε ιδιαίτερα για τη βουλγαρική πολιτική, καθώς διαφαινόταν ότι η Σόφια προτιμούσε μια προσέγγιση με το Βελιγράδι, την οποία προωθούσε και η Γαλλία, σε ανθελληνική βάση.2 Σύμφωνα με τον Τούρκο πρέσβη στην Ελλάδα, η ελληνική κυβέρνηση δεν εμπιστευόταν τη βουλγαρική καλή θέληση και επιθυμούσε την ενίσχυση της ελληνοτουρκικής φιλίας δίχως αυτή να τάσσεται υπέρ του ιταλικού ή του γαλλικού συνασπισμού.3 Απότοκο της προσπάθειας προσέγγισης στις αρχές της δεκαετίας του 1930 αποτέλεσε το ελληνοτουρκικό Σύμφωνο «Εγκάρδιας Συνεννόησης» του 1933, το οποίο προέβλεπε την εξασφάλιση του κοινού συνόρου της Θράκης και της συνεννόησης Ελλάδας και Τουρκίας.

Παράλληλα, η Γαλλία ασκούσε πιέσεις με σκοπό μια βουλγαρογιουγκοσλαβική προσέγγιση. Μια πρώτη πρόθεση προσέγγισης είχε διαφανεί από τη βουλγαρική αντιπροσωπεία στη Συνδιάσκεψη της Κωνσταντινούπολης τον Οκτώβριο του 1931, έχοντας όμως ημιεπίσημο χαρακτήρα.4 Η κυβέρνηση του Νικόλα Μουσάνωφ (Никола Мушанов) σκεφτόταν τη διάλυση της Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης (ΕΜΕΟ) με σκοπό να μειώσει τις εντάσεις που δημιουργούσε στο εσωτερικό, αλλά κυρίως στο ζήτημα της προσέγγισης με τη Γιουγκοσλαβία. Από τον Απρίλιο του 1933 η βουλγαρική κυβέρνηση χορήγησε αμνηστία στους Βούλγαρους αγροτικούς φυγάδες που είχαν καταφύγει στη Γιουγκοσλαβία και ήταν υπέρμαχοι μιας βουλγαρογιουγκοσλαβικής προσέγγισης, ενώ στα τέλη του ίδιου μήνα αντιπροσωπεία της σερβικής εκκλησίας με επικεφαλής τον επίσκοπο του Νόβι Σαντ και τον επίσκοπο Αχριδών-Βιτωλίων συλλειτούργησε στη Σόφια με τον Έξαρχο, μητροπολίτη Σόφιας Στέφανο, αν και η βουλγαρική εκκλησία ήταν σχισματική.5 Κατόπιν γαλλικών προτροπών και της διαμεσολάβησης του Γάλλου  υπουργού  Εξωτερικών,  Πώλ  Μπονκούρ, ο βασιλιάς Αλέξανδρος πείστηκε να συναντηθεί με τον Βούλγαρο ομόλογό του, Βόριδα Γ΄. Οι δύο μονάρχες συναντήθηκαν στις 18 Σεπτεμβρίου 1933 στον σιδηροδρομικό σταθμό του Βελιγραδίου. Αν και στη συνάντηση επισημάνθηκαν τα κοινά στοιχεία των δύο λαών, ο Αλέξανδρος εξακολουθούσε να είναι επιφυλακτικός απέναντι στον Βούλγαρο συνομιλητή του όσο ο τελευταίος συνέχιζε να στηρίζει τη δράση της ΕΜΕΟ.6

Παράλληλα, κατά τη διάρκεια των συσκέψεων των υπουργών Εξωτερικών της Μικρής Αντάντ τον Σεπτέμβριο του 1933, οι κυβερνήσεις της Ρουμανίας και της Γιουγκοσλαβίας συμφώνησαν να λάβουν πρωτοβουλίες για την εδραίωση του status quo στα Βαλκάνια. O Γιουγκοσλάβος βασιλιάς Αλέξανδρος και ο Ρουμάνος υπουργός των Εξωτερικών Τιτουλέσκου αποφάσισαν να βολιδοσκοπήσουν τις κυβερνήσεις της Ελλάδας, της Βουλγαρίας και της Τουρκίας, ώστε να επιτευχθεί κάποιου είδους προσέγγιση. Η Γιουγκοσλαβία επιθυμούσε η βαλκανική συνεννόηση να λάβει αντιιταλικό χαρακτήρα, ενώ η Ρουμανία ανησυχούσε για την έναρξη μιας προσέγγισης μεταξύ Βουλγαρίας και Γιουγκοσλαβίας, η οποία θα έστρεφε τον βουλγαρικό αναθεωρητισμό στη Νότια Δοβρουτσά. Η επιτυχία ή η αποτυχία του εγχειρήματος θα ευνοούσε αντίστοιχα τη γαλλική ή την ιταλική πολιτική στα Βαλκάνια.7

Ο Αλέξανδρος, ξεκινώντας τις επαφές του με τις κυβερνήσεις των βαλκανικών κρατών πραγματοποίησε μια συνάντηση με τον Βόριδα στο Ευξείνογκραντ, στις 2 Οκτωβρίου 1933, καθώς ταξίδευε με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Ο Βούλγαρος πρωθυπουργός δήλωσε ότι «η επαναπροσέγγιση ήταν εφικτή και επιθυμητή», εφόσον επιλύονταν ορισμένα διμερή θέματα, ωστόσο ο Βόρις ήταν αρνητικός, τονίζοντας ότι κάτι τέτοιο δεν ήταν ακόμη εφικτό εξαιτίας των ισχυρών ερεισμάτων της ΕΜΕΟ.8 Ο Αλέξανδρος, επιθυμώντας τη συμμετοχή της Βουλγαρίας στο Σύμφωνο πρότεινε μια ευέλικτη φόρμουλα, η οποία θα προέβλεπε την «ασφάλεια» και όχι το απαραβίαστο των συνόρων. Με την ανωτέρω πρόνοια η Βουλγαρία όφειλε απλώς να περιορίσει τη δράση της ΕΜΕΟ και όχι να αποδεχθεί ρητά το status quo. Έπειτα και από την επίσκεψή του στην Τουρκία, ο Αλέξανδρος συναντήθηκε με τον Έλληνα υπουργό των Εξωτερικών, Δημήτριο Μάξιμο, όπου του εξέθεσε λεπτομερώς τα όσα είχαν στο μεταξύ διαμειφθεί με τον Βούλγαρο βασιλιά και τον Τούρκο πρόεδρο. Ο Μάξιμος συμφώνησε και τέθηκε ως βάση της συνεργασίας η απόκρουση οποιασδήποτε εδαφικής μεταβολής στα Βαλκάνια. Το ταξίδι του Γιουγκοσλάβου βασιλιά κατέστησε σαφές ότι η Ελλάδα, η Ρουμανία, η Γιουγκοσλαβία και η Τουρκία εργάζονταν προς τη διατήρηση του υφιστάμενου status quо, ενώ η Βουλγαρία ήταν απρόθυμη να το αποδεχτεί.9 Λίγες ημέρες αργότερα ξεκίνησε ένας νέος γύρος διαβουλεύσεων με αφορμή την επίσκεψη του Ρουμάνου υπουργού των Εξωτερικών στα ίδια κράτη. Το περιεχόμενο των συνομιλιών ήταν παρόμοιο με τα διαμειφθέντα κατά το ταξίδι του Γιουγκοσλάβου βασιλιά. Τελικά, συμφωνήθηκε να δοθεί ένα μικρό περιθώριο, ώστε να επιχειρηθεί να καμφθούν οι βουλγαρικές επιφυλάξεις.10

Η ένταση των προσπαθειών για την υπερκέραση των διαφορών ανάμεσα στο Βελιγράδι και τη Σόφια οδήγησαν την κυβέρνηση Τσαλδάρη στο συμπέρασμα ότι η ελληνική διπλωματία όφειλε να αλλάξει την πολιτική που βασιζόταν αποκλειστικά στα διμερή σύμφωνα και να συμμετάσχει σε ένα πολυμερές περιφερειακό σύστημα ασφάλειας. Από την πλευρά της, η Γιουγκοσλαβία επιθυμούσε την προσέγγιση με τη Βουλγαρία με σκοπό να την απομακρύνει από την ιταλική επιρροή και να αποκλείσει το ενδεχόμενο ενός διμέτωπου πολέμου εναντίον της Ιταλίας και της Βουλγαρίας. Για τη Γιουγκοσλαβία το σύμφωνο αποτελούσε μια στήριξη σε περίπτωση επιδείνωσης των σχέσεων της με την Ιταλία. Αντίθετα, για την Τουρκία και την Ελλάδα το σύμφωνο είχε καθαρά ενδοβαλκανικό χαρακτήρα, καθώς η μόνη απειλή προερχόταν από βουλγαρικής πλευράς.11 Αντιλαμβανόμενη τη βουλγαρική αδιαλλαξία αναφορικά με το ενδεχόμενο προσχώρησης στο Βαλκανικό Σύμφωνο, η Γιουγκοσλαβία συνέχισε να επιδιώκει τη συνεργασία, επεξεργαζόμενη οικονομικές παραχωρήσεις και αντικαθιστώντας τον ανεπιθύμητο πλέον πρέσβη της στη Σόφια Βούκτσεβιτς (Вукчевић) με τον Τσίντσαρ-Μάρκοβιτς (Цинцар Марковић).12

Παράλληλα, η νέα προσπάθεια επίλυσης των ελληνοβουλγαρικών οικονομικών ζητημάτων που επιχειρήθηκε στις αρχές Δεκεμβρίου του 1933 ήταν καταδικασμένη σε αποτυχία. Η επίσκεψη του Βόριδος στο Βελιγράδι και η διαφαινόμενη προσέγγιση με τη Γιουγκοσλαβία παρείχε μεγαλύτερη διαπραγματευτική άνεση στη Σόφια έναντι της Αθήνας.13 Στην αποτυχία των διαπραγματεύσεων συνέβαλε και η προσφυγή της Ελλάδας στην Κοινωνία των Εθνών, λίγους μήνες νωρλιτερα, καθώς η Βουλγαρία δεν προχωρούσε στην υλοποίηση των αποφάσεων του διαιτητή Ούντεν σχετικά με τα δάση της Ροδόπης.14 Η προσφυγή της Ελλάδας δυσαρέστησε αναμφίβολα τη Βουλγαρία, αποτελώντας έναν ακόμη ανασταλτικό παράγοντα.15

Η υπογραφή του Βαλκανικού Συμφώνου στο λυκαυγές της βουλγαρογιουγκοσλαβικής προσέγγισης

Ο φόβος μιας βουλγαρογιουγκοσλαβικής προσέγγισης ήταν ένας από τους σπουδαιότερους λόγους που ώθησαν την Τουρκία και την Ελλάδα κυρίως, στην υπογραφή του Βαλκανικού Συμφώνου του 1934, καθώς η προσέγγιση των δύο σλαβικών κρατών διαφαινόταν πλέον ορατή στον ορίζοντα. Η Βουλγαρία είχε κάνει σαφές με κάθε τρόπο ότι δεν επρόκειτο να προσχωρήσει στο Βαλκανικό Σύμφωνο, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα κενό λόγω της απουσίας του μοναδικού καθαρά βαλκανικού κράτους. Το γεγονός αυτό προσέδιδε στο Βαλκανικό Σύμφωνο τον χαρακτήρα ενός αντιβουλγαρικού συνασπισμού. Οι διαδικασίες υπογραφής του συμφώνου προχωρούσαν με πολύ αργούς ρυθμούς καθώς η Γιουγκοσλαβία, παρά τη διαρκή άρνηση της Βουλγαρίας, εξακολουθούσε να επιδιώκει τη συνεννόηση μαζί της.

Σε μια προσπάθεια να επισπεύσει την υπογραφή του συμφώνου, ο Δημήτριος Μάξιμος αποφάσισε να επισκεφθεί τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες με με σκοπό να τις ενημερώσει για το προς υπογραφήν σύμφωνο.16 Αναχώρησε την 21η Δεκεμβρίου 1933 με πρώτο σταθμό το Ζάγκρεμπ, όπου συναντήθηκε με τον βασιλιά Αλέξανδρο και τον υπουργό των Εξωτερικών, Μπόγκολιουμπ Γιέφτιτς (Богољуб Јевтић). Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του εγκρίθηκε το προσχέδιο του Βαλκανικού Συμφώνου προτού ο Έλληνας υπουργός των Εξωτερικών μεταβεί στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για να βολιδοσκοπήσει τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων.17 Το προσχέδιο του συμφώνου περιελάμβανε τρία άρθρα που προέβλεπαν: 1) την αμοιβαία εγγύηση των βαλκανικών συνόρων, 2) την αμοιβαία συνεννόηση επί όλων των ζητημάτων που απέρρεαν από το Βαλκανικό Σύμφωνο και την υποχρέωση των συμβαλλομένων μερών να μη προβούν σε καμία απολύτως διαπραγμάτευση ή συμφωνία με κάποιο άλλο βαλκανικό κράτος χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με τα υπόλοιπα και 3) το ζήτημα της προσχώρησης άλλου βαλκανικού κράτους θα αποτελούσε αντικείμενο συζήτησης αργότερα.18

Στο Παρίσι, η ιδέα του ενός βαλκανικού συμφώνου έγινε αμέσως δεκτή. Άλλωστε, η Γαλλία εργαζόταν από καιρό με σκοπό τη διασφάλιση του status quo στην Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Παράλληλα, η σύναψη του Συμφώνου θα αποτελούσε διπλωματική νίκη έναντι της Ιταλίας. Ο Μάξιμος συναντήθηκε με τον Μουσολίνι στις 5 Ιανουαρίου 1934 στη Ρώμη. Ο Ιταλός δικτάτωρ δεν φάνηκε ιδιαίτερα επιφυλακτικός έναντι του Βαλκανικού Συμφώνου,19 καθώς ο Έλληνας υπουργός τού ανέγνωσε το προσχέδιο, διαβεβαιώνοντάς τον ότι η διασφάλιση των συνόρων αφορούσε μόνο το ενδοβαλκανικό status quo. Ταυτόχρονα, τον ενημέρωσε ότι δεν θα γινόταν κάποια προσπάθεια προσέγγισης της Αλβανίας. Τέλος, στο Λονδίνο, ο Έλληνας υπουργός συναντήθηκε με τον Βρετανό πρωθυπουργό, Ράμσεϊ Μακντόναλντ, και τον Βρετανό ομόλογό του, Σερ Τζών Σάιμον. Η αγγλική κυβέρνηση, αν και ήταν θετική στο ενδεχόμενο σύμπηξης ενός βαλκανικού συμφώνου, επισήμανε ότι έπρεπε να εξαντληθεί κάθε προσπάθεια, ώστε να επιτευχθεί η συμμετοχή της Βουλγαρίας. Μάλιστα, ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών πρότεινε την τήρηση μιας διαλλακτικής στάσης έναντι της Βουλγαρίας, ενδίδοντας σε κάποιες αξιώσεις της τελευταίας, όπως η διέξοδος στο Αιγαίο, στο πλαίσιο της συνθήκης του Νεϊγύ.20

Ωστόσο, ορισμένες διαφωνίες μεταξύ των κρατών σχετικά με τις διατάξεις του συμφώνου ευνόησαν την παρελκυστική πολιτική της Γιουγκοσλαβίας, η οποία αιτήθηκε τρίμηνη αναβολή, επιδιώκοντας μια νέα προσπάθεια προσέγγισης με τη Βουλγαρία. Τα τρία άλλα κράτη άρχισαν να ανησυχούν για τη γιουγκοσλαβική πολιτική, καθώς η τελευταία επιθυμούσε να διατυπωθεί η τελική πράξη του συμφώνου κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να μη θίγεται η προσέγγισή της με τη Βουλγαρία. Τελικά, ο Τιτουλέσκου πρότεινε να συναντηθούν οι τέσσερις υπουργοί των Εξωτερικών στις αρχές Φεβρουαρίου στο Βελιγράδι, ώστε να διευθετηθούν τα εκκρεμή θέματα.21

Η συνάντηση στο Βελιγράδι πραγματοποιήθηκε μεταξύ 3 και 4 Φεβρουαρίου 1934. Το τελικό κείμενο της συμφωνίας δεν διέφερε καθόλου από το προσχέδιο, που είχε καταρτιστεί τον Δεκέμβριο του 1933, όμως, προστέθηκε ένα μυστικό πρωτόκολλο. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο αυτό, τα συμβαλλόμενα μέρη αποδέχονταν τη συνθήκη του Λονδίνου περί του προσδιορισμού του επιτιθέμενου (άρθρο 1), δήλωναν ότι το Βαλκανικό Σύμφωνο δεν στρεφόταν εναντίον κάποιας άλλης δύναμης, αλλά σκοπός αυτού ήταν η εξασφάλιση των βαλκανικών συνόρων από κάθε επίθεση που προερχόταν εκ μέρους βαλκανικού κράτους (άρθρο 2), ενώ σε περίπτωση συνδυασμένης επίθεσης ενός βαλκανικού και ενός μη βαλκανικού κράτους τότε η συμφωνία θα εφαρμοζόταν μόνο εναντίον του βαλκανικού κράτους (άρθρο 3). Σύμφωνα με το 4ο άρθρο τα συμβαλλόμενα μέρη υποχρεούνταν να υπογράψουν τις ανάλογες συμβάσεις για την εφαρμογή του συμφώνου. Τελικά, το Βαλκανικό Σύμφωνο υπογράφτηκε στην Αθήνα από τους τέσσερις υπουργούς των Εξωτερικών στις 9 Φεβρουαρίου 1934.

Παρά τον θριαμβευτικό χαρακτήρα που έλαβε η τελετή υπογραφής του Βαλκανικού Συμφώνου, η βουλγαρική κοινή γνώμη θεωρούσε ότι η πολιτική της προσέγγισης με τη Γιουγκοσλαβία μπορούσε να συνεχιστεί, δίχως να επηρεάζεται από τα όσα είχαν μόλις υπογραφεί στην Αθήνα.22 Λίγες ημέρες αργότερα, στις 19 Φεβρουαρίου 1934 ο Σέρβος Πατριάρχης Βαρνάβας υποδέχθηκε στο Βελιγράδι Βούλγαρους φοιτητές της Θεολογικής σχολής της Σόφιας, στο πλαίσιο ανταπόδοσης της επίσκεψης που είχαν πραγματοποιήσει Σέρβοι ιερείς στη βουλγαρική πρωτεύουσα το προηγούμενο έτος. Στον λόγο του τόνισε τις αγαθές σχέσεις των δύο Εκκλησιών, οι ενέργειες των οποίων αποσκοπούσαν, όπως είπε, στην εδραίωση καλών σχέσεων μεταξύ αυτών και των δύο λαών.23

Το τετραμερής Βαλκανικό Συμφωνο του 1934 κατάφερε να προσεγγίσει τα ευρύτερα εφικτά όρια ενός βαλκανικού συνασπισμού, χωρίς όμως να μπορέσει να ανταποκριθεί στην ανάγκη για καθολική συσπείρωση όλων των κρατών της περιοχής. Υπό τις συνθήκες αυτές, η πράξη που υπογράφτηκε διεύρυνε το χάσμα μεταξύ των τεσσάρων και της Βουλγαρίας, καθώς ο κύριος σκοπός που εξυπηρετούσε ήταν η προάσπιση του status quo, σε αντίθεση με τη Βουλγαρία που παρέμενε προσκολλημένη στην επιδίωξη της αναθεώρησής του. Το Βαλκανικό Σύμφωνο αποδείχθηκε εν τη γενέσει του θνησιγενές, καθώς διατηρήθηκαν οι υπάρχοντες άξονες Ελλάδας-Τουρκίας και Γιουγκοσλαβίας-Ρουμανίας. Κοινή επιθυμία της Αθήνας, της Άγκυρας και του Βουκουρεστίου αποτελούσε η αποτροπή μιας σλαβικής προσέγγισης, η οποία θα έστρεφε τον βουλγαρικό αναθεωρητισμό προς την ελληνική Μακεδονία και Θράκη καθώς και προς τη Δοβρουτσά.

Ο εν Ελλάδι απόηχος του Βαλκανικού Συμφώνου

Η υπογραφή του Συμφώνου προκάλεσε έντονη πολιτική κρίση στην Ελλάδα. Η αντιπολίτευση με πρωταγωνιστή τον Βενιζέλο άσκησε δριμεία κριτική, θέτοντας ως προϋποθέσεις την προσχώρηση της Βουλγαρίας στο Σύμφωνο και τη συγκατάθεση της Ιταλίας, ώστε να μην διαρραγούν οι ελληνοϊταλικές σχέσεις και η Ελλάδα να διατηρήσει την ιταλική διπλωματική υποστήριξη έναντι της Γιουγκοσλαβίας.24 Ο Κρης πολιτικός ανησυχούσε ότι το μυστικό πρωτόκολλο ενδεχομένως περιέπλεκε την Ελλάδα σε πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον της Ιταλίας.25 Αναγνωρίζοντας τον τετελεσμένο χαρακτήρα του γεγονότος, θεωρούσε ότι το Σύμφωνο έπρεπε να επικυρωθεί για να μην εκτεθεί η Ελλάδα, αλλά να αναλάβει όσο το δυνατόν λιγότερες, ή και καθόλου, στρατιωτικές υποχρεώσεις.26 Παράλληλα, η αναιμική υποστήριξη του Συμφώνου εκ μέρους κάποιων Μεγάλων Δυνάμεων ή και η αποκήρυξή του από κάποιες άλλες, εξέθεσαν την κυβέρνηση ως προς τις διαβεβαιώσεις που παρείχε. Όλα αυτά σε συνδυασμό με την πλειοψηφία που κατείχε η αντιπολίτευση στη Γερουσία οδήγησαν στη σύγκληση της σύσκεψης των πολιτικών αρχηγών μεταξύ της 26ης Φεβρουαρίου και της 3ης Μαρτίου 1934, καθώς έπρεπε να εξευρεθεί μια μέση λύση, ώστε να επικυρωθεί η συμφωνία.27

Στη σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών, ο Δημήτριος Μάξιμος τόνισε την αδυναμία των Βρετανών και Γάλλων να περιορίσουν τον βουλγαρικό αναθεωρητισμό. Ο Βενιζέλος θεωρούσε απίθανη την προσέγγιση Βουλγαρίας-Γιουγκοσλαβίας για την παρούσα τουλάχιστον γενιά,28 ενώ επισήμανε ότι το Βαλκανικό Σύμφωνο δεν θα μπορούσε να αποτρέψει την προσέγγιση των δύο κρατών σε περίπτωση επίλυσης των βουλγαρογιουγκοσλαβικών διαφορών, αλλά, αντίθετα, θα είχε ως μοναδικό τελικά αποτέλεσμα την επιδείνωση των ελληνοϊταλικών σχέσεων. Η άποψη του Βενιζέλου για το Βαλκανικό Σύμφωνο συνοψίζεται σε μια ερώτηση που έθεσε προς τους έτερους πολιτικούς αρχηγούς την 28η Φεβρουαρίου 1934, φοβούμενος ότι η Ελλάδα θα αχθεί σε έναν πόλεμο χάριν των γιουγκοσλαβικών συμφερόντων: «Ποιά δουλειά έχομεν ημείς να μπλέξουμε μεταξύ Ιταλίας καί Γιουγκοσλαβίας;».29

Ο Μεταξάς, επισημαίνοντας ότι η Ελλάδα όφειλε να αποφύγει οιαδήποτε σύγκρουση με την Ιταλία, πρότεινε να επικυρωθεί το Βαλκανικό Σύμφωνο, αφού όμως τροποποιηθεί, ώστε να μην υπάρχει πιθανότητα πολεμικής εμπλοκής της Ελλάδας έναντι της Ιταλίας καθώς «η Ελλάς δεν δύναται να δώσῃ ούτε την παραμικράν βοήθειαν. Η Ελλάς δεν είναι μία χερσόνησος περιβρεχομένη υπό θαλάσσης, αλλά μία θάλασσα περιβαλλομένη υπό ξηράς».30 Σχετικά με το ζήτημα της απειλής σύμπηξης μιας συμμαχίας από τις δύο βαλκανικές σλαβικές χώρες, ο Μεταξάς δεν διέβλεπε κάποιο κίνδυνο καθώς εμπιστευόταν τις ιταλικές εγγυήσεις όσον αφορά τη Θεσσαλονίκη. Οι πολιτικοί αρχηγοί συμφώνησαν με τις προτάσεις του Μεταξά, καθώς, εάν το Βαλκανικό Σύμφωνο δεν υπερψηφιζόταν, η Ελλάδα θα βρισκόταν εκτεθειμένη και η θέση της θα καθίστατο δυσχερέστερη, δυσαρεστώντας τα άλλα τρία συμβαλλόμενα μέρη.31 Τελικά, το Βαλκανικό Σύμφωνο επικυρώθηκε από τη Βουλή και τη Γερουσία στις 14 Μαρτίου και 2 Απριλίου αντίστοιχα, συνοδευόμενο από την ερμηνευτική δήλωση του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών, με την οποία περιόριζε τις υποχρεώσεις της Ελλάδας που απέρρεαν από αυτό, ώστε να αποκλείεται η περίπτωση εμπλοκής της σε πόλεμο έναντι της Ιταλίας. Ο Μάξιμος δήλωσε ότι «σκοπός του συμφώνου της Βαλκανικής Συνεννοήσεως είναι μόνο η εγγύησις της ασφάλειας των ενδοβαλκανικών συνόρων έναντι επιθέσεως προερχομένης εξ οιουδήποτε Βαλκανικού κράτους. Κατά συνέπειαν η Ελλάς εν ουδεμία περιπτώσει δύναται προς εκτέλεσιν των διά του Συμφώνου αναλαμβανομένων υποχρεώσεων να αχθῆ εις πόλεμον με οιανδήποτε των Μεγάλων Δυνάμεων».32

Η ελληνική δήλωση προκάλεσε τη δυσφορία και τη δυσπιστία εκ μέρους των τριών άλλων κρατών. Η Γιουγκοσλαβία, η οποία από την αρχή ακολουθούσε μια τακτική κωλυσιεργίας, έβρισκε νέες αφορμές μετά από αυτά τα γεγονότα. Ο Γιέφτιτς, μεταβαίνοντας στην Άγκυρα τον Απρίλιο του 1934, ζήτησε τον αποκλεισμό της Ελλάδας από το Βαλκανικό Σύμφωνο. Ωστόσο, η τουρκική κυβέρνηση δήλωσε ότι αυτή ήταν μια μη συμφέρουσα επιλογή και τόνισε ότι θα απείχε και η ίδια από κάθε άλλο Σύμφωνο σε περίπτωση που απείχε η Ελλάδα. Τελικά, ο Γιουγκοσλάβος υπουργός των Εξωτερικών υποχώρησε και συμφωνήθηκε η ταχεία σύναψη των στρατιωτικών συμβάσεων, όπως υπαγόρευε το 4ο άρθρο του Μυστικού Πρωτοκόλλου.33

Η δημόσια συζήτηση περί του Βαλκανικού Συμφώνου οδήγησε την ελληνική εξωτερική πολιτική σε δύσκολη θέση. Από τη μια πλευρά η συμμετοχή της Ελλάδας στο πολιτικό σκέλος της Συμφωνίας δυσαρέστησε την Ιταλία, οι σχέσεις με την οποία ακολούθησαν μια φθίνουσα πορεία έως τον Οκτώβριο του 1940, ενώ από την άλλη πλευρά η οξεία κριτική του Βενιζέλου αλλά και των άλλων κομμάτων της αντιπολίτευσης επιδείνωσαν τις ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις. Παράλληλα, η στάση της ελληνικής κυβέρνησης διευκόλυνε τη βουλγαρογιουγκοσλαβική προσέγγιση, καθώς αφενός η Βουλγαρία διέβλεπε τη δυσαρέσκεια της Γιουγκοσλαβίας έναντι της Ελλάδας και αφετέρου η Γιουγκοσλαβία ήταν ανασφαλής λόγω της αντίδρασης στο εσωτερικό της Ελλάδας σχετικά με το Βαλκανικό Σύμφωνο. Το Βελιγράδι, έχοντας επιτύχει εν γένει τους στόχους του μέσω του Συμφώνου, άρχισε να ασκεί πιο ένθερμα μια διαδικασία προσέγγισης με τη Σόφια.

Η έναρξη της βουλγαρογιουγκοσλαβικής προσέγγισης και η περαιτέρω αποδυνάμωση της Βαλκανικής Συνεννόσης

Στο πλαίσιο της προσπάθειας προσέγγισης, ήδη από τα τέλη του 1933 είχε αντικασταθεί ο Γιουγκοσλάβος πρέσβης στη Σόφια, ενώ ταυτόχρονα τοποθετήθηκε ως πρέσβης της Βουλγαρίας στο Βελιγράδι ο Γκεόργκι Κιοσεϊβάνωφ (Георги Кьосеиванов), ένθερμος υποστηρικτής της προσέγγισης μεταξύ των δύο κρατών. Ταυτόχρονα, η υπογραφή των Πρωτοκόλλων της Ρώμης τον Μάρτιο του 1934, τα οποία έφεραν εγγύτερα την Ιταλία, την Αυστρία και την Ουγγαρία, ώθησαν τη Γιουγκοσλαβία να επαναξιολογήσει τη στάση της έναντι της Βουλγαρίας. Οι δύο βασιλείς, Αλέξανδρος και Βόρις, συναντήθηκαν εκ νέου μετά τα μέσα Μαρτίου του 1934 με αφορμή τον θάνατο του Βέλγου βασιλιά Αλβέρτου. Ο Ρουμάνος πρέσβης στο Βερολίνο ενημέρωσε τον Τιτουλέσκου ότι, στο πλαίσιο των συνομιλιών ανάμεσα στον Βόριδα και τον Γερμανό υπουργό Εξωτερικών, συζητήθηκε το ενδεχόμενο προσέγγισης μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και Βουλγαρίας, ενώ ο Γερμανός υπουργός εξέφρασε την προθυμία του Βερολίνου να μεσολαβήσει με στόχο την ευόδωση της προσπάθειας.34 Στη Βουλγαρία δρούσε ήδη γερμανικό δίκτυο, το οποίο ενίσχυε τη γερμανική προπαγάνδα και επιδιώκοντας τη διατήρηση της Βουλγαρίας και της Αλβανίας εκτός του Βαλκανικού Συμφώνου.35

Η προσπάθεια προσέγγισης, όμως, μέσω ανταλλαγής επισκέψεων κυβερνώντων και συλλόγων κατέδειξε τις δυσκολίες που υφίσταντο. Αρχικά, ο βουλγαρικός λαός και διάφορες οργανώσεις δεν επεφύλαξαν θετική υποδοχή στις σερβικές αντιπροσωπείες, αποδεικνύοντας ότι η επιχειρούμενη προσέγγιση ήταν μια εκ των άνω προσπάθεια.36 Ωστόσο, η διπλωματική και πολιτική απομόνωση της Βουλγαρίας οδήγησε προοδευτικά στην άσκηση κριτικής επί της πολιτικής του Μουσάνωφ και εκδηλώθηκε μια επιθυμία υπέρ της επιστροφής στην πολιτική του Αλεξάνταρ Σταμπολίσκι (Александар Стамболијски), η οποία τασσόταν υπέρ της εξομάλυνσης των βουλγαρογιουγκοσλαβικών σχέσεων. Στη μεταστροφή της βουλγαρικής κοινής γνώμης συνέβαλαν προπαγανδιστικές διαλέξεις και άρθρα στον Τύπο, τα οποία έστρεφαν τις βουλγαρικές διεκδικήσεις προς την κατεύθυνση του Αιγαίου. Παράλληλα, η διαφαινόμενη βελτίωση των σχέσεων της Βουλγαρίας με τη Γιουγκοσλαβία προσέφερε τη δυνατότητα στη Σόφια να ασκεί μια πιο επιθετική πολιτική έναντι της Αθήνας και του ελληνικού πληθυσμού στη Βουλγαρία.

Η πλήρης μεταστροφή της βουλγαρικής εξωτερικής πολιτικής επήλθε με το πραξικόπημα της 19ης Μαΐου 1934. Η Στρατιωτική Λίγκα και η οργάνωση Zveno (Σύνδεσμος) ανήλθαν πραξικοπηματικά στην εξουσία με τη στήριξη της Γαλλίας, θέτοντας ως θεμελιώδη στόχο της εξωτερικής τους πολιτικής την έξοδο της χώρας από την απομόνωση και την προσέγγιση με τη Γιουγκοσλαβία. Ήδη από τον Φεβρουάριο, η Zveno είχε παρατηρήσει τη δυσθυμία της Γιουγκοσλαβίας ως προς την υπογραφή του Βαλκανικού Συμφώνου λόγω της μη προσχώρησης της Βουλγαρίας και θεώρησε ότι επρόκειτο για μια ευκαιρία που έπρεπε να αξιοποιηθεί.37 Έως τον Ιούνιο του 1934, η κυβέρνηση του Κίμωνος Γκεοργκίεφ (Кимон Георгиев) απάλλαξε την περιοχή του Πετριτσίου από την ΕΜΕΟ, κάνοντας το σημαντικότερο βήμα για την αποκατάσταση των διμερών σχέσεων.38 Ο γαλλικός και ο γιουγκοσλαβικός Τύπος αντιμετώπιζαν θετικά την πολιτική αλλαγή που επήλθε και προσέβλεπαν σε μια βουλγαρογιουγκοσλαβική προσέγγιση.

Ωστόσο, η δολοφονία του βασιλιά Αλέξανδρου, σε συνδυασμό με τη συνακόλουθη κρίση που προκλήθηκε στην Ευρώπη, οδήγησε σε στασιμότητα τη βουλγαρογιουγκοσλαβική προσέγγιση. Μακροπρόθεσμα, όμως, το μεγαλύτερο πλήγμα δέχθηκε το Βαλκανικό Σύμφωνο, καθώς απώλεσε έναν από τους πρωτεργάτες του. Η δημοσίευση κοινού ανακοινωθέντος μετά τη διάσκεψη των υπουργών Εξωτερικών της Μικρής Αντάντ και της Βαλκανικής Συνεννόησης στις 19 Οκτωβρίου 1934 προκάλεσε φόβο τόσο στο εσωτερικό όσο και το εξωτερικό σχετικά με το ενδεχόμενο συγχώνευσης των δύο συνασπισμών και την εμπλοκή της Ελλάδας σε εξωβαλκανικά ζητήματα, αλλά στην πραγματικότητα επρόκειτο για μια πρώτη αντίδραση στην αναστάτωση που είχε προκληθεί. Στην προσπάθειά του να καθησυχάσει τις εν Ελλάδι αντιδράσεις, ο Μάξιμος δήλωσε ότι το κοινό ανακοινωθέν ήταν μια εκδήλωση συμπάθειας και ηθικής αλληλεγγύης προς τη Γιουγκοσλαβία.39 Η Ελλάδα και η Τουρκία δέχθηκαν την έκδοση κοινού ανακοινωθέντος καθώς επιθυμούσαν να διαφανεί το ενωτικό κλίμα μεταξύ των τεσσάρων κρατών. Παράλληλα, με τη δολοφονία του βασιλιά Αλέξανδρου άρχισαν να διατυπώνονται φόβοι για το ενδεχόμενο ενός θερμότερου εναγκαλισμού μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και Βουλγαρίας.40

Assassination of King Alexander I of Yugoslavia & Louis Barthou (1934) | British Pathé Film ID: 799.12

Παρά τις αρχικές εικασίες, οι βουλγαρογιουγκοσλαβικές σχέσεις δεν προχώρησαν για το μεγαλύτερο διάστημα του 1935, ωστόσο, η ανάληψη της εξουσίας στη Γιουγκοσλαβία από τον Μίλαν Στογιαντίνοβιτς (Милан Стојадиновић) έδωσε μια νέα δυναμική στη διαδικασία αυτή. Ο Στογιαντίνοβιτς ήταν ένας ρεαλιστής πολιτικός που αντιλαμβανόταν τη δυναμική άνοδο του αναθεωρητικού στρατοπέδου, ενώ ταυτόχρονα δυσαρεστούνταν από την αναιμική στάση της Γαλλίας στον περιορισμό της ιταλικής επιθετικότητας. Επιπλέον, το γεγονός ότι ο Στογιαντίνοβιτς είχε σπουδάσει οικονομικά στο Μόναχο και το Πότσνταμ συνέβαλε στη διαμόρφωση φιλογερμανικών αισθημάτων.

Παρά τη σταδιακή προσέγγιση των δύο σλαβικών κρατών, το Βελιγράδι παρείχε στήριξη στην ελληνική κυβέρνηση κατά τα γεγονότα του βενιζελικού κινήματος της 1ης Μαρτίου 1935, μέσω της αποστολής αεροπλάνων. Η συγκέντρωση βουλγαρικών στρατευμάτων στα σύνορα με την Ελλάδα ενίσχυσαν τους ελληνικούς φόβους για μια ενδεχόμενη βουλγαρική επίθεση. Κυριότερη ανησυχία του Βελιγραδίου ήταν ο φόβος της ιταλικής εμπλοκής και υποστήριξης του Κρητός πολιτικού και η μεταστροφή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής σε περίπτωση επικράτησης του Βενιζέλου. Παράλληλα, στήριξη παρείχε και η Τουρκία, η οποία, θέλοντας να αποτρέψει τις όποιες βουλγαρικές σκέψεις περί κατάληψης ελληνικού εδάφους, συγκέντρωσε στρατεύματα στα βουλγαροτουρκικά σύνορα. Με τη στάση της, η Βαλκανική Συνεννόηση κατέστησε σαφές ότι η εν Ελλάδι αναστάτωση δεν αποτελούσε πεδίο για επεκτατική πολιτική εκ μέρους άλλων κρατών. Η άμεση αντίδραση και η επιτυχία που είχε, αποτρέποντας κάθε επίδοξο τυχοδιώκτη, συνέβαλε στην έστω και προσωρινή συσπείρωση των μελών της.41

Μετά την επικράτηση της κυβέρνησης της Αθήνας στα γεγονότα του Μαρτίου του 1935 ανακινήθηκε το ζήτημα του Πολιτειακού. Ο Κονδύλης, θέλοντας να προετοιμάσει τη γιουγκοσλαβική κυβέρνηση για την επερχόμενη παλινόρθωση, επισκέφθηκε στα μέσα Ιουλίου τη Γιουγκοσλαβία και είχε συνομιλίες με τον αντιβασιλέα Παύλο, τον Στογιαντίνοβιτς και τον πρίγκιπα Νικόλαο. Ο Κονδύλης συμφώνησε, κατά τη συνάντηση στο Μπλέντ με τον Γιουγκοσλάβο πρωθυπουργό και τον Παύλο, ότι το Βαλκανικό Σύμφωνο αποτελούσε γνώμονα της πολιτικής των δύο κρατών. Παράλληλα, διαβεβαίωσε ότι μια ενδεχόμενη παλινόρθωση της μοναρχίας δεν θα μετέβαλε τις αρχές της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, ενώ επεσήμανε ότι η Ελλάδα προσέδιδε μεγάλη σημασία στην ελληνογιουγκοσλαβική φιλία.42 Μάλιστα, καθώς αναγνώριζαν ότι η παλινόρθωση έπρεπε να επέλθει με δημοκρατικά μέσα και με αφορμή την επίκειμενη μετάβαση του Τσαλδάρη στη Βαυαρία για λουτροθεραπεία, συμφώνησαν να προσκληθεί ο Έλληνας πρωθυπουργός στο Μπλεντ με σκοπό μεταξύ άλλων να συζητηθεί το ζήτημα. Ωστόσο, συμφώνησαν επίσης πως έπρεπε να αναγνωριστεί στον Τσαλδάρη ότι ήταν κύριος της διαχείρισης του όλου ζητήματος. Πράγματι, στις αρχές Αυγούστου 1935, ο Τσαλδάρης, κατευθυνόμενος προς τη Βαυαρία, επισκέφθηκε τον αντιβασιλέα Παύλο και τον ενημέρωσε σχετικώς. Ο Παύλος τάχθηκε υπέρ της παλινόρθωσης και μάλιστα άμεσα, καθώς είχε νυμφευθεί την κόρη του πρίγκιπα Νικολάου και, επομένως, υπήρχαν συγγενικοί δεσμοί μεταξύ των δύο βασιλικών οίκων.43

Η όξυνση της διεθνούς κατάστασης λόγω της αιθιοπικής κρίσης και η επάνοδος του Γεωργίου Β΄ στον θρόνο ώθησαν, εντός του Ιανουαρίου του 1936, τον Γιουγκοσλάβο πρωθυπουργό να ζητήσει από την Ελλάδα να καθορίσει τη στάση της έναντι της Βαλκανικής Συνεννόησης στις εξής περιπτώσεις:44 1) Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς θὰ συνεχίσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Βαλκανικῆς Συνεννοήσεως. 2) Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἑτοίμη νὰ συνάψῃ μετὰ τῶν ἄλλων κρατῶν μελῶν τῆς Βαλκανικῆς Συνεννοήσεως σύμβασιν στρατιωτικήν: α) Ἐπὶ τῇ ὑποθέσει βαλκανικῆς συρράξεως εἰς ἣν θὰ ἀνεμιγνύετο ἐναντίον τῆς Βαλκανικῆς Συνεννοήσεως ἡ Ἰταλία. β) Ἐπὶ τῇ ὑποθέσει καθαρῶς βαλκανικῆς συρράξεως καὶ γ) Ἐπὶ τῇ ὑποθέσει συρράξεως εἰς ἣν θὰ ἐνεπλέκετο ἡ Ἰταλία κατὰ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γαλλίας καὶ εἰς ἣν αἱ χῶραι τῆς Βαλκανικῆς Συνεννοήσεως θὰ ἐτίθεντο μὲ τὸ μέρος τῶν τελευταίων τούτων δυνάμεων. Η Γιουγκοσλαβία επιθυμούσε κυρίως, εκτός της παροχής της ελάχιστης παροχής στρατιωτικής βοήθειας της Ελλάδας, την υπονόμευση της ελληνοϊταλικής φιλίας, ώστε να παρουσιάζεται η ίδια ως προστάτιδα δύναμη της Ελλάδας.

Ο Μεταξάς, έχοντας αναλάβει την πρωθυπουργία μετά τον θάνατο του Δεμερτζή και υπό την ιδιότητα του ως υπουργού των Εξωτερικών εκπροσώπησε την Ελλάδα στο συμβούλιο της Βαλκανικής Συνεννόησης τον Μάιο του 1936. Στο Βελιγράδι, παρουσίασε αναλυτικά τις απόψεις της κυβέρνησής του και κατόπιν μακράς συζήτησης κατάφερε να διασκεδάσει τη δυσπιστία των τριών άλλων κρατών.45 Ο Έλληνας πρωθυπουργός δήλωσε ότι: 1) Η Ελλάδα είναι «σταθερώς αποφασισμένη να συνεχίση την πολιτικήν της Βαλκανικής Συνεννοήσεως εν τω πλέον ειλικρινεί πνεύματι στενής, πίστης και μονίμου συνεργασίας μετά των Βαλκανικων Συμμάχων της». Επίσης, δήλωσε ότι η Ελλάδα δεν δεσμευόταν με άλλα σύμφωνα πέραν του ελληνοϊταλικού Συμφώνου Φιλίας, Συνδιαλλαγής και Δικαστικού Διακανονισμού του 1928. 2 α) Σχετικά με την περίπτωση βαλκανικής σύρραξης με συμμετοχή της Ιταλίας σε βάρος Βαλκανικής Συνεννόησης, «η Ἑλλάς … θεωρεί ότι δεν θα δυνηθή να εμπλακή αυτομάτως εις τον πόλεμον, αλλά θα τηρήση εν τω καλώς εννοουμένω συμφέροντι του Βαλκανικού Συνασπιμού, ουδετερότητα εν πλήρει συμμορφώσει με τάς υποχρεώσεις του Συμφώνου της Κοινωνίας των Εθνών… Ενόψει λοιπόν της υποθέσεως ταύτης η Ελλάς εκτιμά ότι δεν συντρέχει λόγος συνάψεως Στρατιωτικής Συμβάσεως». β) Στην περίπτωση αμιγώς βαλκανικής σύρραξης «η Ελλάς θα λάβη μέρος εις την σύρραξιν με τάς καθορισθησομένας δυνάμεις επεμβάσεως. Είναι, συνεπώς, διά την περίπτωσιν ταύτην ἑτοιμη να συνάψη Στρατιωτικήν Σύμβασιν μετά των λοιπών μελών της Βαλκανικής Συνεννοήσεως». Η προς υπογραφή στρατιωτική σύμβαση θα προέβλεπε την περίπτωση όπου κάποιο μέλος της Βαλκανικής Συνεννόησης θα δεχόταν επίθεση από την Αλβανία ή τη Βουλγαρία μεμονωμένα ή συνδυασμένα από κοινού ή σε συνεργασία με την Ουγγαρία. γ) Όσον αφορά την περίπτωση συρράξεως μιας Μεγάλης Δύναμης με τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία, όπου τα μέλη της Βαλκανικής Συνεννοήσεως επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στο πλευρό των τελευταίων «η Ελλάς είναι διατεθειμένη να συνεννοηθή εις όλας τάς περιπτώσεις με την Μεγάλην Βρεττανίαν και την Γαλλίαν, ως επίσης και με τους Βαλκανικούς Συμμάχους της, ίνα καθορίση την έκτασιν και τον τρόπον ενεργείας της». Κατόπιν της ελληνικής τοποθέτησης, ο Στογιαντίνοβιτς δήλωσε ότι: «Το ελληνικόν ζήτημα ερρυθμίσθη πλήρως, συμφώνως προς τάς επιθυμίας του κ. Μεταξά. Αναγνωρίζομεν ότι αι ερμηνευτικαί δηλώσεις της Ελληνικής Κυβερνήσεως και των Νομοθετικών Σωμάτων συμφωνούν απολύτως προς το πνεύμα του Βαλκανικού Συμφώνου και ότι αι υποχρεώσεις της Ελλάδος, σαφέστατα καθοριζόμεναι είναι αποκλειστικώς βαλκανικαί. Μετά τάς εξηγήσεις του κ. Μεταξά η Βαλκανική Συνεννόησις εξέρχεται ενισχυμένη».

Το σύνολο του πολιτικού κόσμου στα μέσα του 1936 είχε πεισθεί ότι το ελληνικό σύστημα ασφαλείας έπρεπε να στηρίζεται σε δύο πυλώνες: τη Μεγάλη Βρετανία όσον αφορά την προστασία των θαλασσίων συνόρων και τη Βαλκανική Συνεννόηση όσον αφορά εκείνη των αντίστοιχων χερσαίων. Ωστόσο, παρά τη φαινομενική ενδυνάμωση της Βαλκανικής Συνεννόησης μέσω του ανακοινωθέντος του Μόνιμου Συμβουλίου της Βαλκανικής Συνεννόησης, ο τετραμερής βαλκανικός συνασπισμός βρισκόταν σε μια διαδικασία αποσύνθεσης. Η πολιτική, κυρίως, του Στογιαντίνοβιτς αποσκοπούσε στην προσέγγιση της Γιουγκοσλαβίας με τη Βουλγαρία, την Ιταλία και τη Γερμανία. Η Ιταλία, μάλιστα, λίγες μέρες μετά τη δήλωση του Μεταξά, πληροφορήθηκε μέσω του Γιουγκοσλάβου πρωθυπουργού την πρόθεση της Ελλάδας να προσχωρήσει στον γαλλοβρετανικό συνασπισμό σε βάρος της Ιταλίας, με αποτέλεσμα να διαρραγούν πλήρως οι σχέσεις των δύο κρατών μετά και την υιοθέτηση εκ μέρους της Ελλάδας των κυρώσεων, που επέβαλε η Κοινωνία των Εθνών στην Ιταλία, τον Οκτώβριο του 1935 με αφορμή την αιθιοπική κρίση46.

Η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Στογιαντίνοβιτς στη Γιουγκοσλαβία τον Ιούνιο του 1935 συνδέθηκε κυρίως με την προσέγγιση της χώρας του με τη Βουλγαρία με αποκορύφωμα το Σύμφωνο Αιώνιας Φιλίας της 24ης Ιανουαρίου 1937. Ο Στογιαντίνοβιτς προσαρμόστηκε στα νέα δεδομένα καθώς σταδιακά γινόταν όλο και πιο φανερή η απόσταση μεταξύ των κρατών της Βαλκανικής Συνεννόησης, ενώ ταυτόχρονα η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία τηρούσαν μια παθητική στάση έναντι της ιταλικής και της γερμανική επιθετικότητας. Ταυτόχρονα, η διάλυση της ΕΜΕΟ στη Βουλγαρία από το 1934 είχε προλειάνει το έδαφος για την επικείμενη προσέγγιση μεταξύ των δύο κρατών.

Η σταδιακή βελτίωση των σχέσεων συνδυάστηκε με μια συνεχώς αυξανόμενα επιθετική πολιτική της Βουλγαρίας κατά της Ελλάδας καθώς εξήλθε της διπλωματικής απομόνωσης στα Βαλκάνια, ενώ υποστηριζόταν από τη Γερμανία, της οποίας η δύναμη ενισχυόταν στην ευρωπαϊκή σκηνή. Παράλληλα, στην υπονόμευση των διμερών σχέσεων Αθηνών-Σόφιας συνέβαλλε και ο Τύπος των δύο κρατών, ο οποίος περιείχε εκατέρωθεν κατηγορίες σχετικά με τις βλέψεις έκαστου κράτους.47 Στις κακές ελληνοβουλγαρικές σχέσεις συνέβαλλε και η συνέχιση του τελωνειακού πολέμου που υφίστατο από τις αρχές της δεκαετίας, ενώ η βουλγαρική πολιτική στο εσωτερικό είχε στραφεί σε βάρος των ελληνικών πληθυσμών. Τον Ιούλιο του 1935 οι βουλγαρικές αρχές απείλησαν τους Έλληνες της Σωζόπολης που δεν διέθεταν διαβατήριο ή προξενική πιστοποίηση ότι, εάν δεν λάμβαναν βουλγαρική ιθαγένεια, θα απελαύνονταν.48

Παράλληλα, από τις αρχές του 1935 Βουλγαρία και Γιουγκοσλαβία άρχισαν και πάλι να εργάζονται με σκοπό την προσέγγιση των δύο λαών. Η Γαλλία, βλέποντας ήδη από τον Απρίλιο την κατεύθυνση που λάμβανε η γιουγκοσλαβική πολιτική, τοποθέτησε ως πρέσβη στο Βελιγράδι τον Νταμπιέρ (Robert de Dampierre), ο οποίος νωρίτερα υπηρετούσε ως σύμβουλος στη γαλλική πρεσβεία της Ρώμης. Η αλλαγή αυτή πραγματοποιήθηκε προκειμένου να υπάρχει συστηματικότερη παρακολούθηση των ιταλογιουγκοσλαβικών σχέσεων, αφού ο Νταμπιέρ ήταν άριστος γνώστης των ιταλικών πραγμάτων.49

Η ανάληψη της κυβέρνησης από τον Κιοσεϊβάνωφ τον Νοέμβριο του 1935, ο οποίος ήταν υπέρμαχος της προσέγγισης με τη Γιουγκοσλαβία και είχε διατελέσει στο παρελθόν πρέσβης στο Βελιγράδι, οδήγησε στη σταδιακή επιτάχυνση της προσπάθειας. Ο νέος πρωθυπουργός δήλωσε ότι είχε πρόθεση να συσφίξει τις σχέσεις του με όλους τους γείτονες, κάνοντας, όμως, ειδική μνεία στις βουλγαρογιουγκοσλαβικές σχέσεις. Παρά τις δηλώσεις αυτές, στο διπλωματικό πεδίο δεν σημειώθηκε κάποια άμεση μεταβολή. Ο αντιβασιλέας Παύλος, όντας πιο επιφυλακτικός από τον Στογιαντίνοβιτς όσον αφορά την προσέγγιση με τη Βουλγαρία, ανέφερε στον Νικόλαο Πολίτη ότι δεν εμπιστευόταν τη Βουλγαρία, θεωρώντας την άπληστη παραμένοντας υπέρμαχος της διατήρησης της Βαλκανικής Συνεννόησης. Παρόλα αυτά, επιθυμούσε τη βελτίωση των σχέσεων με τη Βουλγαρία σε οικονομικό επίπεδο.50 Από τη δική τους πλευρά, Γαλλία και Μεγάλη Βρετανία ικανοποιούνταν με τη δημιουργηθείσα κατάσταση μεταξύ Βελιγραδίου και Σόφιας, καθώς αποσκοπούσαν στην απεξάρτηση της Βουλγαρίας από την ιταλική σφαίρα επιρροής.51

Η ελληνική κυβέρνηση δεν είχε σαφή εικόνα για τις σχέσεις μεταξύ των δύο σλαβικών κρατών, εξαιτίας της έντονης μυστικότητας των αρμόδιων υπηρεσιών, της άκρας επιφυλακτικότητας της γιουγκοσλαβικής κυβέρνησης και του ανελεύθερου καθεστώτος του Τύπου. Ο ελληνικός Τύπος θεωρούσε ότι ο αντιβασιλέας Παύλος θα προσπαθούσε κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του Βούλγαρου βασιλιά στα μέσα Φεβρουαρίου του 1936 να τον πείσει να προσχωρήσει η Βουλγαρία στη Βαλκανική Συνεννόηση σε μια προσπάθεια να την αποσπάσει από τη σφαίρα της ιταλικής επιρροής.52 Ωστόσο, υπήρχε προβληματισμός λόγω της αποκλίνουσας πολιτικής μεταξύ του Γιουγκοσλάβου πρωθυπουργού και του αντιβασιλέα Παύλου. Ο πρώτος προσπαθούσε να αναπτύξει τις σχέσεις του με τη Γερμανία και την Ιταλία σε αντίθεση με τον δεύτερο που ασκούσε φιλοβρετανική πολιτική.53

Οι επαφές μεταξύ Βουλγάρων και Γιουγκοσλάβων άρχισαν σταδιακά να πυκνώνουν. Τον Σεπτέμβριο του 1936 Βούλγαροι κληρικοί επισκέφθηκαν τη νότια Σερβία, ενώ η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση παρείχε πλήρη ελευθερία στους βουλγαρόφωνους πληθυσμούς της περιοχής. Οι κάτοικοι υποδέχθηκαν τους Βούλγαρους κληρικούς ένθερμα, αποδεικνύοντας ότι η εικοσαετής προσπάθεια εκσερβισμού δεν είχε αποδώσει λόγω της έως πρότινος δράσης της ΕΜΕΟ.54 Παράλληλα, η επίσκεψη του Βούλγαρου πρωθυπουργού στο Βελιγράδι στις 12 Οκτωβρίου 1936 σχολιάστηκε πολύ θετικά από τον γιουγκοσλαβικό Τύπο. Σκοπός της επίσκεψης του Κιοσεϊβάνωφ ήταν η περαιτέρω σύσφιξη των σχέσεων των δύο κρατών. Αν και η έκθεση της ελληνικής πρεσβείας στο Βελιγράδι ανέφερε ότι δεν σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος μεταξύ των δύο πλευρών, στην πραγματικότητα ο Κιοσεϊβάνωφ βολιδοσκόπησε το Βελιγράδι σχετικά με τη σύναψη διμερούς συμφώνου φιλίας.55

Η τόσο έντονη κινητικότητα μεταξύ των δύο κυβερνήσεων Βελιγραδίου και Σόφιας ανησύχησαν τα υπόλοιπα μέλη της Βαλκανικής Συνεννόησης. Η τουρκική κυβέρνηση άσκησε πιέσεις, ώστε ο Στογιαντίνοβιτς να επισκεφθεί την Τουρκία, με αποτέλεσμα ο Γιουγκοσλάβος πρωθυπουργός να αναγκαστεί απρόθυμα να μεταβεί στην Άγκυρα στα τέλη Οκτωβρίου του 1936.56 Εκεί, ενημέρωσε τον Ισμέτ Ινονού (İsmet İnönü) αναφορικά με την πρόταση του Κιοσεϊβάνωφ. Ο Τούρκος πρωθυπουργός φάνηκε θετικός, ωστόσο τόνισε ότι έπρεπε να συζητηθεί το θέμα στο Συμβούλιο της Βαλκανικής Συνεννόησης. Ο Ινονού θεώρησε πιθανό ότι η Γιουγκοσλαβία θα έθετε το θέμα στην προσεχή σύνοδο του Μόνιμου Συμβουλίου της Βαλκανικής Συνεννόησης στις 15 Φεβρουαρίου 1937.

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Στογιαντίνοβιτς επισκέφθηκε το Κρίτσιμ της Βουλγαρίας. Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων του με τους Βόριδα και Κιοσεϊβάνωφ δήλωσε πως επιθυμούσε και ο ίδιος την υπογραφή ενός συμφώνου με μια και μοναδική διάταξη, η ουσία της οποίας θα αποδιδόταν με τη φράση: «Αιώνια φιλία μεταξύ Βουλγαρίας και Γιουγκοσλαβίας». Ακολούθως, ο Βούλγαρος πρωθυπουργός δήλωσε ότι δεν υπήρχαν πλέον εκκρεμή ζητήματα με τη Γιουγκοσλαβία, εννοώντας ότι η χώρα παραιτούνταν από τις διεκδικήσεις της επί της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας προκειμένου να ξεπεραστεί και το τελευταίο εμπόδιο για την προσέγγιση μεταξύ των δύο κρατών. Στις 27 Νοεμβρίου, ο Κιοσεϊβάνωφ πρότεινε και επίσημα τη σύναψη ενός διμερούς βουλγαρογιουγκοσλαβικού συμφώνου.57

Μετά τη συνάντηση των Κιοσεϊβάνωφ και Στογιαντίνοβιτς, όπου προτάθηκε η σύναψη διμερούς συμφώνου, ξεκίνησε μια διαδικασία βολιδοσκόπησης των υπολοίπων μελών της Βαλκανικής Συνεννόησης εκ μέρους της Γιουγκοσλαβίας. Η τουρκική πλευρά είχε δυσαρεστηθεί με τη γιουγκοσλαβική πολιτική, καθώς Τουρκία και Γιουγκοσλαβία είχαν αναπτύξει άριστες σχέσεις εξαιτίας της ιταλικής επιθετικότητας. Η Τουρκία επιθυμούσε να ολοκληρωθεί η βουλγαρογιουγκοσλαβική προσέγγιση με τις λιγότερες δυνατές απώλειες για τη Βαλκανική Συνεννόηση, καθώς η ίδια βρισκόταν παράλληλα σε διαπραγματεύσεις με τη Γαλλία για την επίλυση των διαφορών τους στην περιοχή της Αλεξανδρέττας.58 Ο Αράς, υπουργός Εξωτερικών, τόνισε στον Σπυρίδωνα Πολυχρονιάδη, Έλληνα πρέσβη στην Άγκυρα, ότι ο Στογιαντίνοβιτς ήταν πρόθυμος να παράσχει ενυπόγραφη υπόσχεση ότι, εάν κατά τις ελληνοβουλγαρικές διαπραγματεύσεις η Βουλγαρία ζητούσε κάθοδο στο Αιγαίο, η Γιουγκοσλαβία θα τασσόταν υπέρ της Ελλάδας και της Τουρκίας.59

Παράλληλα, κατά τη διάρκεια συνομιλιών του Έλληνα πρέσβη στο Βελιγράδι με τον Γιουγκοσλάβο πρωθυπουργό, ο τελευταίος δήλωσε ότι σε περίπτωση άρνησης εκ μέρους των άλλων μελών της Βαλκανικής Συνεννόησης για σύναψη του βουλγαρογιουγκοσλαβικού συμφώνου θα διαφαινόταν έλλειψη εμπιστοσύνης προς τη Γιουγκοσλαβία, επηρεάζοντας την εσωτερική συνοχή αλλά και το κύρος που εξέπεμπε η Συνεννόηση.60 Ταυτόχρονα, ο Στογιαντίνοβιτς, σε μια προσπάθεια να μετριάσει την ανησυχία της Γαλλίας, διεμήνυσε στη γαλλική πρεσβεία ότι, εάν η Γιουγκοσλαβία δεν αποδεχόταν την προταθείσα συμφωνία, τότε η Βουλγαρία θα ωθούνταν προς τη Γερμανία.61 Τελικά, Ελλάδα και Ρουμανία αποφάσισαν περί τα τέλη Δεκεμβρίου να μην ασκήσουν περισσότερη πίεση στη Γιουγκοσλαβία, ακολουθώντας την πολιτική της Τουρκίας, και έδωσαν τη συγκατάθεσή τους για την υπογραφή του συμφώνου στα τέλη Δεκεμβρίου με την προϋπόθεση ότι ο Στογιαντίνοβιτς θα παρείχε διαβεβαιώσεις περί της σταθερότητας της Βαλκανικής Συνεννόησης στην προγραμματισμένη για τις 15 Φεβρουαρίου 1937 σύνοδο του Μόνιμου Συμβουλίου της Βαλκανικής Συνεννόησης.62

Η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση, έχοντας λάβει τη συγκατάθεση των υπόλοιπων μελών της Βαλκανικής Συνεννόησης, επέσπευσε τις διαδικασίες υπογραφής του βουλγαρογιουγκοσλαβικού συμφώνου. Την 1η Ιανουαρίου του 1937 η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση δημοσίευσε μια επίσημη ανακοίνωση, όπου έδινε θετική απάντηση στη βουλγαρική πρόταση περί υπογραφής συμφώνου μη επιθέσεως.63 Υπό τις νέες εξελίξεις η βουλγαρική κοινή γνώμη πίστευε ότι η γιουγκοσλαβική πολιτική θα στήριζε τις βουλγαρικές βλέψεις σε βάρος της Ελλάδας ως αντάλλαγμα της παραίτησης της Βουλγαρίας από τη γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Παράλληλα, υπήρχε η προσδοκία για την εφαρμογή μιας κοινής ανθελληνικής πολιτικής με σκοπό η Γιουγκοσλαβία να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη και η Βουλγαρία τη Δυτική Θράκη.64 Σύμφωνα με πληροφορίες του ελληνικού Τύπου, οι διαπραγματεύσεις για την κατάρτιση του συμφώνου προχωρούσαν ταχύτατα και φημολογούταν ότι θα υπογραφόταν έως τα τέλη του Ιανουαρίου του 1937.65

Πράγματι, στις 24 Ιανουαρίου 1937 υπογράφηκε στο Βελιγράδι το βουλγαρογιουγκοσλαβικό Σύμφωνο Αιώνιας Φιλίας. Το Σύμφωνο είχε ασυνήθιστη μορφή καθώς περιείχε μόλις ένα άρθρο, στο οποίο δεν διασαφηνίζονταν οι αμοιβαίες υποχρεώσεις, παρά μόνο οριζόταν ότι στο εξής «θα υπήρχε αδιάρρηκτη ειρήνη και ειλικρινής και αιώνια φιλία μεταξύ του Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας και του Βασιλείου της Βουλγαρίας», ενώ δεν υπήρχε καμία αναφορά στο Σύμφωνο της Κοινωνίας των Εθνών. Παρά τις διθυραμβικές δηλώσεις των δύο πρωθυπουργών, η προσέγγιση αυτή ήταν αρκετά τεχνητή, καθότι βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στις προσωπικές σχέσεις εμπιστοσύνης και εγκαρδιότητας που αναπτύχθηκαν ανάμεσα τους από τον καιρό που ο Βούλγαρος πρωθυπουργός υπηρετούσε ως πρέσβης στη Γιουγκοσλαβία. Παρά τη συμφωνία για αποσιώπηση του σημαντικότερου ζητήματος για το οποίο συγκρούονταν παραδοσιακά οι δύο λαοί, το Μακεδονικό, το τελευταίο θα επανεμφανιζόταν μόλις λίγα χρόνια αργότερα.66

Η λιτή μορφή του συμφώνου γέννησε φόβους περί ύπαρξης μυστικών πρωτοκόλλων. Όπως αποδείχθηκε μελλοντικά, δεν υπήρχε σαφής ανθελληνική ρήτρα, αλλά, εάν άλλαζαν ριζικά οι διεθνείς συσχετισμοί, ο Στογιαντίνοβιτς δεν είχε ενδοιασμούς να στρέψει τον βουλγαρικό αναθεωρητισμό προς την Ελλάδα και τη Ρουμανία, αναζητώντας οφέλη και για τη Γιουγκοσλαβία. Ωστόσο, δεν παρείχε κάποιο συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα στη Βουλγαρία. Το πρώτο διάστημα μετά την υπογραφή, οι πληροφορίες που λάμβαναν οι διάφορες διπλωματικές αντιπροσωπείες στις δύο πρωτεύουσες ήταν ελάχιστες καθώς υπήρχε έντονη μυστικότητα από τον Στογιαντίνοβιτς και τον Γιουγκοσλάβο αντιβασιλέα σχετικά με την εξωτερική πολιτική της Γιουγκοσλαβίας. Αν και ο αντιβασιλέας Παύλος αντιπαθούσε τους Βούλγαρους, πείστηκε πιθανότατα από τον βρετανικό παράγοντα να μεταβάλει τη στάση του, καθώς ο Βρετανός πρέσβης στο Βελιγράδι τάχθηκε υπέρ του συμφώνου σε συνομιλία που είχε με τον πρώτο.

Τα μέλη της Βαλκανικής Συνεννόησης αναγκάστηκαν να συναινέσουν στη σύναψη του Συμφώνου Αιώνας Φιλίας, καθώς δεν επιθυμούσαν να διαταράξουν τις σχέσεις τους με τη Γιουγκοσλαβία ή να μειώσουν την ισχύ που διέθετε η Συνεννόηση διεθνώς. Σκοπός της Βαλκανικής Συνεννόησης ήταν να μεταδώσει ένα κλίμα συνοχής και σύμπνοιας στο εξωτερικό, ακόμα και αν αυτό πρακτικά δεν υπήρχε. Τα τρία άλλα μέλη της Βαλκανικής Συνεννόησης αρκέστηκαν στη δήλωση του Στογιαντίνοβιτς κατά την εν Αθήναις σύνοδο κορυφής μεταξύ 15 και 18 Φεβρουαρίου 1937, η οποία αποσαφήνιζε ότι το υπογραφέν σύμφωνο «ὀυδαμῶς θίγει τάς ὐποχρεώσεις τάς ἀπορρεούσας ἐκ τῶν συνθηκῶν συμμαχίας, τῶν συναφθεισῶν ὑπό τῆς Γιουγκοσλαβίας και τῶν ἄλλων κρατῶν τῆς Βαλκανικής Συνεννοήσεως»67.

Παράλληλα, η Βουλγαρία, εκμεταλλευόμενη την πολιτική του κατευνασμού του Λονδίνου και του Παρισιού, ζήτησε από τη Γερμανία τον Σεπτέμβριο του 1937 δάνειο για ένα μεγάλο εξοπλιστικό πρόγραμμα, καταστρατηγώντας εμφανώς τις απαγορευτικές σχετικές διατάξεις της Συνθήκης του Νεϊγύ. Ο Βρετανός πρέσβης στην Αθήνα, Σίδνεϋ Ουότερλοου, θέλοντας να αποτρέψει την περαιτέρω γερμανική διείσδυση στη Βουλγαρία και να μη διαταραχθούν οι σχέσεις μεταξύ των βαλκανικών κρατών, εισηγήθηκε στην κυβέρνησή του την άρση των περιοριστικών διατάξεων της Συνθήκης του Νεϊγύ. Η εισήγηση εισακούστηκε και η “κατευναστική” κυβέρνηση του Νέβιλ Τσάμπερλαιν υιοθέτησε την εισήγηση του Βρετανού διπλωμάτη. Ταυτόχρονα, το θέμα έθεσε ο Ρουσδή Αράς στις εργασίες της τέταρτης συνεδρίασης του Μονίμου Συμβουλίου της Βαλκανικής Συνεννόησης (25-27 Φεβρουαρίου 1938), προτείνοντας ως αντάλλαγμα η Βουλγαρία να δηλώσει επισήμως ότι δεν έτρεφε επιθετικές βλέψεις έναντι των γειτόνων της. Αν και στο πλαίσιο της συνεδρίασης δεν ελήφθη κάποια οριστική απόφαση, ο βουλγαρικός επανεξοπλισμός αποτελούσε κοινό μυστικό, οδηγώντας την Ελλάδα και την Τουρκία στην υπογραφή της Συμπληρωματικής Συνθήκης της 27ης Απριλίου 1938, η οποία, αν και ήταν ετεροβαρής υπέρ της Τουρκίας, καθιστούσε σαφείς τους δύο άξονες που είχαν δημιουργηθεί στα Βαλκάνια: Βελιγράδι-Σόφια και Αθήνα-Άγκυρα.68

Κατόπιν μιας σύντομης περιόδου προπαρασκευής και διατυπώσεων, ο Μεταξάς, ως πρόεδρος του Βαλκανικού Συμφώνου, υπέγραψε στις 31 Ιουλίου 1938 με τον Βούλγαρο πρωθυπουργό στη Θεσσαλονίκη το ομώνυμο διμερές Σύμφωνο. Το Σύμφωνο προέβλεπε ότι οι δύο πλευρές θα απέφευγαν σε κάθε περίπτωση τη χρήση βίας, αναστέλλοντας ταυτόχρονα τις στρατιωτικές ρήτρες της Συνθήκης του Νεϊγύ, καθώς και τις διατάξεις της Συνθήκης της Λωζάνης που αφορούσαν τα θρακικά σύνορα. Ο ελεγχόμενος ελληνικός Τύπος χαρακτήρισε το γεγονός ως σημαντικό για τη διατήρηση της βαλκανικής ειρήνης, ενώ το κοινό ανακοινωθέν έκανε λόγο για μια περίοδο ασφάλειας και ομόνοιας.69

Αν και το σύνθημα των Βαλκανικών Διασκέψεων ήταν «τα Βαλκάνια στους Βαλκάνιους», κατόπιν της ηγεμονικής στάσης της Γαλλίας και των βουλγαρικών απαιτήσεων για αναγνώριση μειονοτικών δικαιωμάτων από τα γειτονικά κράτη, εκείνες οδήγησαν τελικά στην υπογραφή του Βαλκανικού Συμφώνου, το οποίο στην ουσία αποτέλεσε έναν φιλογαλλικό συνασπισμό, συμπληρωματικό της Μικρής Αντάντ στη βαλκανική χερσόνησο. Ωστόσο, η συμμετοχή των τεσσάρων συμβαλλομένων μερών διέθετε διαφορετικά κίνητρα. Η Γιουγκοσλαβία και η Ρουμανία επιθυμούσαν το Βαλκανικό Σύμφωνο να αποτελέσει επέκταση της Μικρής Αντάντ στα Βαλκάνια, εμπλέκοντας την Ελλάδα και την Τουρκία σε εξωβαλκανικές υποθέσεις. Παράλληλα, η γιουγκοσλαβική πολιτική, με τη συνδρομή της Γαλλίας, εργαζόταν σε δεύτερο επίπεδο από το 1933 για την εξομάλυνση των σχέσεών της με τη Βουλγαρία. Το Βελιγράδι, φοβούμενο τη διεξαγωγή ενός διμέτωπου αγώνα με την Ιταλία στα δυτικά και τη Βουλγαρία στα νοτιοανατολικά, ξεκίνησε μια διαδικασία προσέγγισης με την τελευταία. Παράλληλα, η γαλλική πολιτική επικροτούσε την προσέγγιση μεταξύ Βουλγαρίας-Γιουγκοσλαβίας καθώς επιθυμούσε τη μείωση της ιταλικής επιρροής εντός της Βουλγαρίας. Τελικά, η προσέγγιση μεταξύ της Βουλγαρίας και της Γιουγκοσλαβίας ανήχθη σε πολιτική τόσο του αναθεωρητικού όσο και του μη αναθεωρητικού στρατοπέδου, σε μια προσπάθεια επέκτασης της επιρροής τους. Από την άλλη πλευρά, Ελλάδα και Τουρκία εργάζονταν με σκοπό να αποτρέψουν μια ενδεχόμενη σλαβική προσέγγιση στα Βαλκάνια.

Ωστόσο, η απροθυμία της Ελλάδας να αναλάβει εξωβαλκανικές υποχρεώσεις και να εισέλθει σε περιπέτειες χάριν γιουγκοσλαβικών εκκρεμοτήτων ώθησε τη Γιουγκοσλαβία σε εξομάλυνση των σχέσεών της με τη Βουλγαρία. Στη χάραξη της γιουγκοσλαβικής πολιτικής συνηγόρησαν και οι διεθνείς εξελίξεις. Ελλάδα και Γιουγκοσλαβία άρχισαν να ακολουθούν αντίθετες πορείες, καθώς ο Μεταξάς είχε καταστήσει σαφές ότι η Ελλάδα θα προσχωρούσε στον βρετανικό συνασπισμό σε περίπτωση ενδεχομένου γενικευμένου πόλεμο. Ο Στογιαντίνοβιτς, βλέποντας τις νέες ισορροπίες που είχαν πλέον διαμορφωθεί στην Ευρώπη, επέλεξε να προσεγγίσει τις χώρες που ασκούσαν πιο δυναμική πολιτική, όπως τη Βουλγαρία, τη Γερμανία και την Ιταλία. Ωστόσο, ο Γιουγκοσλάβος πρωθυπουργός ασκούσε προσωποπαγή πολιτική με αποτέλεσμα την άμεση κατάρρευση των βουλγαρογιουγκοσλαβικών και ιταλογιουγκοσλαβικών σχέσεων αμέσως μετά την αποπομπή του τον Φεβρουάριο του 1939.

Οι σχέσεις Ελλάδας και Γιουγκοσλαβίας το διάστημα 1934-1937 δεν ήταν ιδιαίτερα εγκάρδιες, καθώς η συμμετοχή των δύο κρατών στο Βαλκανικό Σύμφωνο έγινε για ιδιοτελείς και αντίρροπους σκοπούς. Αφενός η Ελλάδα αποσκοπούσε να αδρανοποιήσει τη βουλγαρογιουγκοσλαβική προσέγγιση και αφετέρου η Γιουγκοσλαβία επιθυμούσε να υπονομεύσει τις ελληνοϊταλικές σχέσεις, εξασφαλίζοντας την ελληνική στήριξη σε έναν ενδεχόμενο πόλεμο. Για τη Γιουγκοσλαβία ήταν ζωτικής σημασίας η δυνατότητα πολεμικού ανεφοδιασμού μέσω της Θεσσαλονίκης, καθώς η μεταφορά πολεμικού υλικού από τη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία καθίστατο αδύνατη σε οιαδήποτε άλλη περίπτωση. Ωστόσο, η Ελλάδα ήταν υποχρεωμένη να λάβει υπόψιν της και τη μεσογειακή διάσταση της εξωτερικής της πολιτικής, μη αναλαμβάνοντας δεσμεύσεις έναντι μιας μεσαίας ναυτικής μεσογειακής δύναμης, όπως η Ιταλία, η οποία ήταν πολύ μεγαλύτερη της ελληνικής. Η Γιουγκοσλαβία, αντιλαμβανόμενη την ελληνική απροθυμία, επέλεξε να προσεγγίσει τη Βουλγαρία κατόπιν και της υποστήριξης αμφότερων των δύο αντιμαχόμενων ευρωπαϊκών συνασπισμών, λησμονώντας προσωρινά τον άλλοτε σύμμαχό της.

Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών (Υ.Δ.Ι.Α)

1934: Α/3/2, Α/3/5, Α/3/5/1, Α/3/9, Α/3/11, Α/5/2, Α/5/3/1, Α/6/1, 1934 ΑΑΚ/9, ΑΑΚ/24

1935: Α/3/3, Α/5/4, Α/6/3, ΑΑΚ/17

1936: Α/6/2, 15/7, 24/2, 28/1

1937: 13/1

Αρχείο Βενιζέλου

https://venizelosarchives.gr/home

Εφημερίδα

Ελεύθερον Βήμα (1934-1937)

Βιβλιογραφία

Δαφνής, Γρηγόριος, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940, τ. Β., εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1955.

Κορόζης, Αθανάσιος, Οι πόλεμοι 1940-1941 επιτυχίαι και ευθύναι, τ. Α΄, Αθήνα 1957.

Κούμας, Μανόλης, Η ελληνική εξωτερική πολιτική 1933-1936, εκδόσεις Σιδέρης, Αθήνα 2010.

Λάσκαρις, Σταμάτιος, Διπλωματική ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης 1914-1939, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1954.

Μαρκεζίνης, Σπυρίδων, Πολιτική ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδας, τ. Γ΄, εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα 1968.

Φαίδων Βρανάς (επιμ.), Ιωάννης Μεταξάς, Το προσωπικό του ημερολόγιο, τ. Δ΄, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1960.

Πιπινέλης, Πιπινέλης, Ιστορία της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας 1923-1941, εκδόσεις Σαλιβέρος, Αθήνα 1948.

Σβολόπουλος, Κωνσταντίνος, Το βαλκανικό σύμφωνο και η ελληνική εξωτερική πολιτική 1928-1934, εκδόσεις Κολλάρου, Αθήνα 1974.

Σφέτας, Σπυρίδων, Όψεις του Μακεδονικού Ζητήματος στον 20ο αιώνα, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2001.

Τούντα-Φεργάδη, Aρετή, Ηγετικές μορφές του Μεσοπολέμου και εξωτερική πολιτική, εκδόσεις Σιδέρης, Αθήνα 2003.

Της ιδίας, Θέματα ελληνικής διπλωματικής ιστορίας 1912-1941, εκδόσεις Σιδέρης, Αθήνα 2005.

Avramovski, Živko, «The Yugoslav-Bulgarian Perpetual Friendship Pact of 24 January 1937», Canadian Slavonic Papers 11.3 (1969).

Campus, Eliza, The little Entente and the Balkan Alliance, Academiei Republici Socialiste Romania, Βουκουρέστι 1978.

Glenny, Misha, The Balkans 1804-1999. Nationalism, war and the Great Powers, Granta Books, Λονδίνο 1999.

Kerner, Robert J., Howard, Harry N., The Balkan Conference and the Balkan Entente (1930- 1935), Greenwood Press, Κονέκτικατ 1970.

Маркобић, Душан, Мићић, Срђан, «Сусрети краља Александра и краља Бориса од Септембра до Десембра 1933. Године», Токовиисторије (1/2017).

Raditsa, Bogdan, «Venizelos and the struggle around the Balkan Pact», Balkan Studies, vol. 6 n. 1 (1965).

Ristelhueber, René, Ιστορία των Βαλκανικών Λαών, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 2000.

Ross, Graham, The Great Powers and the decline of the European states system 1914-1945, εκδόσεις Longman, Νέα Υόρκη 1983.

Симић, Бојан, «Највећи пријателј Бугарске. Милан Стојадиновић у бугарском листу Днес», Токови историје (3/2014).

  1. Φαίδων Βρανάς (επιμ.), Ιωάννης Μεταξάς, Το προσωπικό του ημερολόγιο, τ. Δ., Εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1960, σ. 74. Graham Ross, The Great Powers and the decline of the European states system 1914-1945, Εκδόσεις Longman, Νέα Υόρκη 1983, σ. 86. – Robert J. Kerner, Harry N. Howard, The Balkan Conference and the Balkan Entente (1930 1935), Εκδόσεις Greenwood Press, Κονέκτικατ 1970, σσ. 118-119. ↩︎
  2. Μανόλης Κούμας, Η ελληνική εξωτερική πολιτική 1933-1936, Εκδόσεις Σιδέρης, Αθήνα 2010, σ. 176. ↩︎
  3. Υ.Δ.Ι.Α., 1935 ΑΑΚ/24, αρ. εγγ. 4332, Ένις (Σ.τ.Σ Τούρκος πρέσβης στην Ελλάδα) προς Τεφήκ Ρουσδή, Αθήνα 3 Μαΐου 1933. ↩︎
  4. Αρετή Τούντα-Φεργάδη, Θέματα ελληνικής διπλωματικής ιστορίας 1912-1941, εκδόσεις Σιδέρης, Αθήνα 2005, σ. 368. ↩︎
  5. Душан Маркобић, Срђан Мићић, «Сусрети краља Александра и краља Бориса од Септембра до Десембра 1933. Године», Токови историје (1/2017), 185. ↩︎
  6. Στο ίδιο, σσ. 180-181. Nikolaj Todorov, Georges Castellan, La politique Française et les Balkans 1933-1936, Académie Bulgare Des Sciences, Σόφια 1975, σ. 41. ↩︎
  7. Κούμας, ό.π., σσ. 185-187. ↩︎
  8. Μаркобић, Мићић, ό.π., σ. 182. ↩︎
  9. Παναγιώτης Πιπινέλης, Ιστορία της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας 1923-1941, Εκδόσεις Σαλιβέρος, Αθήνα 1948, σσ. 169-170. ↩︎
  10. Τούντα-Φεργάδη, Ηγετικές μορφές του Μεσοπολέμου και εξωτερική πολιτική, Εκδόσεις Σιδέρης, Αθήνα 2003, σ. 230. Eliza Campus, The little Entente and the Balkan Alliance, Editura Academiei Republicii Socialiste Romania, Βουκουρέστι 1978, σ. 65. ↩︎
  11. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 ΑΑΚ/9, αρ. εγγ. 2695, Κακλαμάνος προς ΥπΕξ, Λονδίνο 18 Οκτωβρίου 1933. Σ. Λάσκαρις, Διπλωματική ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης 1914-1939, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1954, σσ. 284-285. ↩︎
  12. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/5/1, αρ. εγγ. 3255, Λέων Μελάς προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 28 Δεκεμβρίου 1933. ↩︎
  13. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/5/1, αρ. εγγ. 764, Στεφάνου προς ΥπΕξ, Σόφια 31 Δεκεμβρίου 1933. ↩︎
  14. Τα δάση της Ροδόπης είχαν καταπατηθεί από τους Βουλγάρους κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η αποζημίωση που ήγειρε η Ελλάδα μετά το τέλος του πολέμου αποτέλεσε ένα μακροχρόνιο ζήτημα στις σχέσεις των δύο κρατών. Η Ελλάδα κατέφυγε στην ΚτΕ, ώστε να επιληφθεί της κατάστασης και να επιλυθεί το ζήτημα. Ο διαμεσολαβητής της ΚτΕ, Ούντεν, κατακύρωσε περίπου μισό εκατομμύρια φράγκα υπέρ της Ελλάδας που, όμως, θα καταβάλλονταν σε προϊόντα ίσης αξίας. Ωστόσο, η επιβολή δασμών στα εν λόγω προϊόντα εκ μέρους της Βουλγαρίας δυσχέρανε την εκτέλεση της απόφασης του Ούντεν. ↩︎
  15. Υ.Δ.Ι.Α., 1933-1934 Α/6/Ι, αρ. εγγ. 2468, Στεφάνου προς ΥπΕξ, Σόφια 1 Σεπτεμβρίου 1933. ↩︎
  16. Κούμας, ό.π., σ. 215. René Ristelhueber, Ιστορία των Βαλκανικών Λαών, Εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 2000, σ. 385. ↩︎
  17. Γρηγόριος Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940, τ. Β., Εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1955, σ. 245. ↩︎
  18. League of Nations Treaty Series, volume CLIII (1934), 153-159. https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/LON/Volume%20153/v153.pdf ↩︎
  19. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/11, αρ. εγγ. 190, Πέτρος Μεταξάς προς ΥπΕξ, Ρώμη 25 Ιανουαρίου 1934. ↩︎
  20. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/2,αρ. εγγ. 78, Βατικιώτης προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 14 Ιανουαρίου 1934. ↩︎
  21. Πιπινέλης, ό.π., σσ. 187-188. ↩︎
  22. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/2, αρ. εγγ. 256, Βατικιώτης προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 10 Φεβρουαρίου 1934. ↩︎
  23. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/5, αρ. εγγ. 479, Κίμων Κόλλας προς ΥπΕξ, Σόφια 20 Φεβρουαρίου 1934. ↩︎
  24. Ελεύθερον Βήμα, 1 Φεβρουαρίου 1934. ↩︎
  25. Bogdan Raditsa, «Venizelos and the struggle around the Balkan Pact», Balkan Studies, 6/1 (1965), 127. ↩︎
  26. Σημείωμα του Ελευθέριου Βενιζέλου για το Βαλκανικό Σύμφωνο. https://venizelosarchives.gr/show/35065  (προσβάσιμη στις 15 Ιανουαρίου 2026). ↩︎
  27. Raditsa, ό.π., σ. 121. Ελεύθερον Βήμα, 26 Φεβρουαρίου 1934. Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Το βαλκανικό σύμφωνο και η ελληνική εξωτερική πολιτική 1928-1934, Εκδόσεις Εστία, Αθήνα 1974, σ. 29. ↩︎
  28. Σβολόπουλος, ό.π., σ. 86. ↩︎
  29. Πιπινέλης, ό.π., σ. 196. Πρακτικό της Συνεδρίασης των πολιτικών αρχηγών στο Υπουργείο των Εξωτερικών για το Βαλκανικό Σύμφωνο, στο https://venizelosarchives.gr/show/15845  (προσβάσιμη στις 15 Ιανουαρίου 2026). ↩︎
  30. Αθανάσιος Κορόζης, Οι πόλεμοι 1940-1941 επιτυχίαι και ευθύναι, τ. Α΄, Αθήνα 1957,σ. 336. ↩︎
  31. Ελεύθερον Βήμα, 4 Φεβρουαρίου 1934. Κορόζης, ό.π., σσ. 335-337. Βρανάς (επιμ.), ό.π., σ. 84. ↩︎
  32. Ελεύθερον Βήμα, 14 Μαρτίου 1934. Σπυρίδων Μαρκεζίνης, Πολιτική ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδας, τ. Γ, Εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα 1968, σ. 103. ↩︎
  33. Υ.Δ.Ι.Α. 1934 Α/3/5, αρ. εγγ. 125, Στέφανος Πετρουλάς προς ΥπΕξ, Φλώρινα 26 Ιουνίου 1934. ↩︎
  34. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/5, αρ. εγγ. 497, Κωνσταντίνος Κόλλας προς ΥπΕξ, Βουκουρέστι 21 Μαρτίου 1934. ↩︎
  35. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/9, αρ. εγγ. 535, Νικόλαος Πολίτης προς ΥπΕξ, Παρίσι 20 Φεβρουαρίου 1934. ↩︎
  36. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/3/5/1, αρ. εγγ. 170, Πέτρος Δασκαλόπουλος προς ΥπΕξ, Φιλιππούπολη 31 Μαρτίου 1934. ↩︎
  37. Ελεύθερον Βήμα, 28 Φεβρουαρίου 1934. Бојан Симић, «Највећи пријателј Бугарске. Милан Стојадиновић у бугарском листу Днес», Токови историје (3/2014), 99. ↩︎
  38. Σπυρίδων Σφέτας, Όψεις του Μακεδονικού Ζητήματος στον 20ό αιώνα, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 80. Misha Glenny, The Balkans 1804-1999. Nationalism, war and the Great Powers, Granta Books, Λονδίνο 1999, σ. 440. ↩︎
  39. Ελεύθερον Βήμα, 20 και 25 Οκτωβρίου 1934. ↩︎
  40. Υ.Δ.Ι.Α., 1934 Α/5/2, αρ. εγγ. 2184, Σακελλαρόπουλος προς ΥπΕξ, Άγκυρα 14 Οκτωβρίου 1934. ↩︎
  41. Κορόζης, ό.π., σσ. 347-349. ↩︎
  42. Υ.Δ.Ι.Α., 1935 ΑΑΚ/17, αρ. εγγ. 1449, Μελάς προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 17 Ιουλίου 1935 και αρ. εγγ. 1444, Μελάς προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 16 Ιουλίου 1935. ↩︎
  43. Δαφνής, ό.π., σσ. 373-375. ↩︎
  44. Ελεύθερον Βήμα, 6 Απριλίου 1936. ↩︎
  45. Κορόζης, ό.π., σ. 357. Ελεύθερον Βήμα, 3 Μαΐου 1936. ↩︎
  46. Κορόζης, ό.π., σ. 364. Κούμας, ό.π., σσ. 439-442. ↩︎
  47. Υ.Δ.Ι.Α., 1935 Α/3/3,αρ. εγγ. 3040, Κίμων Κόλλας προς ΥπΕξ, Σόφια 12 Νοεμβρίου 1934, Ελεύθερον Βήμα, 18 Φεβρουαρίου 1935. ↩︎
  48. Υ.Δ.Ι.Α., 1935 Α/6/3,αρ. εγγ. 1492, Κοσμετάτος προς ΥπΕξ, Σόφια 3 Ιουνίου 1935. ↩︎
  49. Υ.Δ.Ι.Α., 1935 Α/5/4,αρ. εγγ. 752, Λέων Μελάς προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 12 Απριλίου 1935. ↩︎
  50. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 28/1,αρ. εγγ. 420, Νικόλαος Πολίτης προς ΥπΕξ, Παρίσι 6 Φεβρουαρίου 1936. ↩︎
  51. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 15/7,αρ. εγγ. 497, Λέων Μελάς προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 23 Μαρτίου 1936. ↩︎
  52. Ελεύθερον Βήμα, 19 Φεβρουαρίου 1936. ↩︎
  53. Ελεύθερον Βήμα, 4 Απριλίου 1936. ↩︎
  54. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 24/2,αρ. εγγ. 57/8/7/2, Μανουσάκης προς ΥπΕξ, Αθήνα 8 Οκτωβρίου 1936. ↩︎
  55. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 24/2,αρ. εγγ. 1863, Ζαμαρίας προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 13 Οκτωβρίου 1936. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 24/2, αρ. εγγ. 19981 Α/6/2, ΥπΕξ προς Πρεσβείας Σόφιας, 15 Οκτωβρίου 1936. ↩︎
  56. Ελεύθερον Βήμα, 30 Οκτωβρίου 1936. ↩︎
  57. Živko Avramovski, «The Yugoslav-Bulgarian Perpetual Friendship Pact of 24 January 1937», Canadian Slavonic Papers, 11.3 (1969), 308-309. ↩︎
  58. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 15/7, αρ. εγγ. 1743/VII/3, Πολυχρονιάδης προς ΥπΕξ, Γενεύη 21 Δεκεμβρίου 1936. ↩︎
  59. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 15/7, αρ. εγγ. 24568/Α, Πολυχρονιάδης προς ΥπΕξ, Γενεύη 14 Δεκεμβρίου 1936. ↩︎
  60. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 15/7, αρ. εγγ. 24724/Α, Ρωσέττης προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 15 Δεκεμβρίου 1936. ↩︎
  61. Υ.Δ.Ι.Α., 1936 15/7, αρ. εγγ. 24930/Α, Ρωσέττης προς ΥπΕξ, Βελιγράδι 17 Δεκεμβρίου 1936. ↩︎
  62. Ελεύθερον Βήμα, 3 Ιανουαρίου 1937. Υ.Δ.Ι.Α., 1937 13/1, αρ. εγγ. 1641, Έκθεση Νικόλαου Μαυρουδή, Αθήνα 23 Ιανουαρίου 1937. ↩︎
  63. Avramovski, «The Yugoslav-Bulgarian», ό.π., σ. 314. ↩︎
  64. Υ.Δ.Ι.Α., 1937 13/1, αρ. εγγ. 52, Δημήτριος Λάμπρος προς ελληνική πρεσβεία Σόφιας, Πύργος 4 Ιανουαρίου 1937. ↩︎
  65. Ελεύθερον Βήμα, 5 Ιανουαρίου 1937. ↩︎
  66. Ristelhueber, ό.π., σ. 386. ↩︎
  67. Πιπινέλης, ό.π., σ. 260. Campus, ό.π., σ. 130. ↩︎
  68. Σπυρίδων Σφέτας, “Το σύμφωνο της Θεσσαλονίκης της 31ης Ιουλίου 1938: Διπλωματικό παρασκήνιο, ελληνικές προσδοκίες και βουλγαρικές διαψεύσεις. Συμβολή στη μελέτη των ελληνο-βουλγαρικών σχέσεων της δεκαετίας του ’30”, στο ΚΣΤ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο, σσ. 458-460. ↩︎
  69. Στο ίδιο, σσ. 465-467. ↩︎
Avatar photo
Θωμάς Δημόπουλος

Ο Θωμάς Δημόπουλος είναι Διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, ΑΠΘ.

Άρθρα: 1