Η Ιστορία, ιδωμένη από την πιο γενική της σκοπιά, δηλαδή όχι μόνο ως ιστορία των πολιτικών γεγονότων, μα και ως ιστορία των επιστημών και των ιδεών, είναι η Επιστήμη των Επιστημών, γιατί περιλαμβάνει στους κόλπους της τόσο τη μελέτη της πορείας του Σύμπαντος όσο και εκείνη της πορείας του ιδίου του Ανθρώπου. Γι’ αυτό και μια έννοια όπως αυτή της ιστορικότητας, που πηγάζει άμεσα από το νόημα που μπορούμε να δώσουμε στην Ιστορία, καταλαμβάνει προέχουσα θέση στη Φιλοσοφία και βρίσκεται στο επίκεντρο της ανθρώπινης σκέψης.
Ας ξεκινήσουμε θίγοντας τη σχέση της ιστορικότητας (της ιδιότητας δηλαδή ενός γεγονότος, προσώπου ή πράγματος για το οποίο υπάρχουν αξιόπιστες ιστορικές μαρτυρίες) με την ίδια την Ιστορία, ως γενικής και ως ειδικής επιστήμης. Γιατί είναι φανερό ότι οι δύο αυτές έννοιες είναι μεταξύ τους δεμένες με έναν ομφάλιο δεσμό, μια και δεν μπορεί να εννοηθεί αντίληψη της ιστορικότητας δίχως αναφορά στην Ιστορία και τις μεθόδους που η τελευταία χρησιμοποιεί. Γιατί τί άλλο είναι η ιστορικότητα εάν όχι η αναγωγή ενός οποιουδήποτε είδους γνώσης στο παρελθόν, δηλαδή στην ιστορία του, προκειμένου να εξεταστεί στα διάφορα στάδια της διαμόρφωσής του και στις μεταβολές που έχει υποστεί στο πέρασμα του χρόνου; Με τη διαφορά ότι δεν πρόκειται εδώ γι’ αυτό που συνηθίζουμε να ονομάζουμε Ιστορία, που είναι κυρίως η μελέτη της διαδοχής των πολιτικών και κοινωνικών γεγονότων, των διακρατικών σχέσεων κλπ., αλλά για κάτι ευρύτερο, την ιστορία των ιδεών επάνω στις οποίες είναι εδραιωμένη η καθεμιά από τις φυσικές επιστήμες και τις επιστήμες του ανθρώπου, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται, βεβαίως, και το είδος της Ιστορίας που προαναφέραμε.
Το πόσο η αναφορά στην ιστορικότητα είναι γόνιμη, φαίνεται ξεκάθαρα εάν λάβουμε ως παράδειγμα εφαρμογής της Ιστορίας την Αστρονομία, όπου η γνώση της εξέλιξης του Σύμπαντος αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για την κατανόηση των αστρικών φαινομένων, έτσι όπως αυτά παρουσιάζονται σήμερα στα μάτια μας. Γιατί στην Αστρονομία, περισσότερο από κάθε άλλη επιστήμη, η αναφορά σε παλαιότερες καταστάσεις του Σύμπαντος αποτελεί κλειδί για να κατανοήσουμε την τωρινή του κατάσταση. Η αναφορά αυτή αποκτά πρωταρχική σημασία από το γεγονός ότι το Σύμπαν που μας αποκαλύπτουν τα τηλεσκόπιά μας δεν είναι το σημερινό, αλλά ένα Σύμπαν τόσο πιο πολύ απομακρυσμένο μέσα στον χρόνο όση είναι η απόσταση που έχει διανύσει το φως για να φτάσει έως τα οπτικά μας όργανα.
Αυτό που συλλαμβάνουμε σήμερα σαν παρόν, όταν εισχωρούμε σε ένα δισεκατομμύριο έτη φωτός μέσα στο Σύμπαν, είναι αυτό που συνέβαινε στο σημείο του ουρανού που παρατηρούμε τώρα, πριν από ένα δισεκατομμύριο χρόνια. Βλέπουμε επομένως την ιστορία του Σύμπαντος να ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας από το απώτερο παρελθόν έως σήμερα, ιστορία που προχωρεί σε τόσο μεγαλύτερο βάθος μέσα στο παρελθόν όσο περισσότερο πολλαπλασιάζονται και τελειοποιούνται τα μέσα ανίχνευσης που χρησιμοποιούμε για να φωτογραφίσουμε και τα πιο μακρινά ακόμη συστήματα των άστρων στην προσπάθειά μας να φτάσουμε έως τα όρια του Σύμπαντος. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι σε αυτή την περίπτωση, κάτι που έπαυσε να υπάρχει εδώ και καιρό, παρουσιάζεται μπροστά μας ως μια τωρινή πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, έχουμε μέσα από τους φακούς των τηλεσκοπίων μας, ή των όποιων άλλων μέσων ανίχνευσης διαθέτουμε, μιαν αληθινή ιστορία του Σύμπαντος στις διαδοχικές χρονικές του μεταβολές.
Το μοναδικό δε και συγκλονιστικό αυτό φαινόμενο προσφέρεται σ’ εμάς τόσο ολοκληρωτικά, όσο σε καμιά άλλη περιοχή της γνώσης. Οι αναφορές μας στην Ιστορία δεν παρέχουν παρά μόνο τεκμήρια, εικασίες, υποθέσεις εργασίας, όχι όμως την ίδια την εικόνα του παρελθόντος σε τόσο μεγάλη πληρότητα. Σε όλες τις άλλες περιοχές της γνώσης ξεκινούμε σχεδόν πάντα από το παρόν προκειμένου να εικάσουμε το παρελθόν, χρησιμοποιώντας διάφορες μεθόδους πρόσβασης όπως λ.χ. τη μελέτη των πρωτογενών πηγών στην περίπτωση της Πολιτικής Ιστορίας. Οι μέθοδοι αυτές είναι ενδεικτικές για τη σημασία και την αξία των γνώσεών μας για το παρελθόν και των μέσων που κατέχουμε προκειμένου να το διερευνήσουμε. Μας αποκαλύπτουν τους τρόπους που προβάλλουμε για να γνωρίσουμε, με όσο το δυνατό μεγαλύτερη ακρίβεια, τα όσα συνέβησαν στο παρελθόν και που διαφέρουν για την κάθε επιστήμη.
Αλλά και κάτι άλλο. Στην Πολιτική Ιστορία, περιοχή όπου διαδραματίζονται τα ανθρώπινα γεγονότα, δεν έχουμε συνήθως να κάνουμε με φαινόμενα, τα οποία να προσφέρονται εύκολα για γενίκευση, όπως συμβαίνει με τις φυσικές επιστήμες. Δεν είναι εύκολο να συναγάγουμε νόμους και κανόνες που να καθορίζουν την πορεία τους, νόμους και κανόνες που να εκλαμβάνουμε ως έγκυρους ανεξάρτητα από τόπο και χρόνο, κάθε φορά που παρεμφερή φαινόμενα λαμβάνουν χώρα. Στην Πολιτική Ιστορία ερευνούμε συγκεκριμένα γεγονότα που έχουν συμβεί μία και μοναδική φορά, που φέρουν συγκεκριμένη ημερομηνία και που ουδέποτε επαναλαμβάνονται ολόιδια. Τα γεγονότα αυτά διηγόμαστε εκ των υστέρων, όταν γράφουμε την ιστορία τους στηριζόμενοι σε τεκμήρια από το παρελθόν, τα οποία έχουμε στη διάθεσή μας. Τα τεκμήρια αυτά γίνονται τόσο πιο σπάνια και δυσεύρετα, όσο προχωρούμε βαθύτερα στο παρελθόν που επιδιώκουμε να αναδείξουμε στην επιφάνεια.
Ως γνωστόν, τα τεκμήρια αυτά δεν είναι πάντοτε επαρκή. Μας δίνουν δε στοιχεία και πληροφορίες που οφείλουμε προηγουμένως να υποβάλλουμε σε αυστηρή αξιολόγηση, προτού προχωρήσουμε σε μια ανασύνθεση του παρελθόντος που, ούτως ή άλλως, δεν είναι πλήρης και παρουσιάζει ενίοτε μεγάλα κενά. Η κριτική, στην οποία ο ιστορικός υποβάλλει τα παραπάνω τεκμήρια, αποτελεί τη μέθοδο της Ιστορίας. Εκείνο που χαρακτηρίζει την τελευταία ως επιστήμη, είναι το ότι πάντοτε προϋποθέτει μια επιλογή μεταξύ των στοιχείων που ένας ιστορικός κατέχει και τα οποία ερμηνεύει και αξιολογεί όχι μόνο ανάλογα με τις τάσεις που επικρατούν στην εποχή του, αλλά συχνά και σύμφωνα με τις δικές του προσωπικές αντιλήψεις. Αυτός τουλάχιστον είναι ο κίνδυνος που εγκυμονεί. Εναπόκειται στη θέληση και στην προσωπικότητα κάθε ιστορικού να καταφέρει να τον αποφύγει ή όχι. Γιατί όσο κι αν κανείς επιχειρεί να λειτουργήσει αντικειμενικά, ελλοχεύει πάντοτε στην ερευνητική διαδικασία ένας παράγοντας, εάν όχι υποκειμενικότητας, τουλάχιστον σχετικότητας.
Συνοψίζοντας μέχρι στιγμής, θα λέγαμε πως όχι μόνο η πλήρης εικόνα, μα ακόμη και οι διαδοχικές μορφές ενός φαινομένου συνδέονται άμεσα με την ιστορικότητά του. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα που να γεννιέται από το μηδέν και να μην έχει την ιστορία του. Γι’ αυτό είναι χρήσιμο να εξετάσουμε ορισμένα από τα θεμελιώδη προβλήματα που εγείρει η ίδια η έννοια της ιστορικότητας. Το θέμα είναι ανεξάντλητο. Κατά συνέπεια, θα περιοριστούμε στα σημεία εκείνα που από επιστημολογική σκοπιά φαίνονται πιο ουσιαστικά. Είναι τα όσα σχετίζονται με την αιτιότητα, από τη στιγμή που το αντικείμενο του παρόντος κειμένου είναι η σημασία της ιστορικής μεθόδου για την κατανόηση και ερμηνεία των φαινομένων με βάση τη διαδρομή που αυτά ακολουθούν μέσα στον χρόνο.
Μπορούμε να διακρίνουμε τριών ειδών αιτιότητες, που βέβαια δεν είναι ανεξάρτητες η μια από την άλλη:
Η πρώτη είναι η αναζήτηση του πλήθους και της ποικιλίας των παραγόντων που διαμορφώνουν ένα ιστορικό φαινόμενο, καθώς και των αιτιακών σχέσεων που υπάρχουν τόσο ανάμεσά τους, όσο και σε συνάρτηση με το φαινόμενο αυτό.
Η δεύτερη είναι ο εντοπισμός μέσα στον χρόνο των παραγόντων αυτών σε σχέση με το φαινόμενο που θέλουμε να εξηγήσουμε, γιατί ένας παράγοντας είναι δυνατόν να ασκεί την επίδρασή του από μεγαλύτερη ή μικρότερη χρονική απόσταση. Την αιτιότητα αυτή θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «χρονική» ή ακόμη και «διαχρονική», εννοώντας με τον δεύτερο αυτό όρο ότι ορισμένοι παράγοντες, έστω κι αν προηγούνται σημαντικά από άλλους μέσα στον χρόνο, εξακολουθούν να επηρεάζουν την πορεία και εξέλιξη ενός φαινομένου.
Μια τρίτη μορφή αιτιότητας είναι αυτή που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως «τελεολογική» ή «δομική», ανταποκρινόμενοι σε ορισμένες σύγχρονες απόψεις, σύμφωνα με τις οποίες ο σκοπός και η διαμόρφωση του όλου επιδρούν κατά τέτοιο τρόπο στα γεγονότα ώστε αυτά να αποτελούν ένα δομημένο σύνολο.
Δεν πρόκειται να δώσουμε προτεραιότητα σε κάποιο από αυτά τα τρία είδη. Θα τα θεωρήσουμε ως εξίσου σημαντικά και ισοδύναμα, με στόχο να παραμείνουμε στο πλαίσιο μιας πλουραλιστικής θεώρησης και να μην περιοριστούμε σε μια οποιαδήποτε μονομερή άποψη που μοιραία θα μας οδηγούσε σε δογματικές θέσεις.
Ας ξεκινήσουμε με την άποψη που αναφέρεται στο πλήθος των παραγόντων, η αλληλοεπίδραση και η ενέργεια των οποίων διαμορφώνουν ένα φαινόμενο τόσο στον φυσικό, όσο και στον κοινωνικό χώρο. Τί είδους αιτιότητα προϋποθέτει η πολλαπλότητα και η ποικιλία των παραγόντων αυτών και πώς οι τελευταίοι λειτουργούν;
Οι έννοιες της παραμέτρου και του αιτιακού πεδίου είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για μια εξέταση σε βάθος ενός ιστορικού φαινομένου. Γιατί πρέπει να παραδεχτούμε ευθύς εξαρχής πως η πρόσληψη και η κατανόηση του τελευταίου ουδέποτε είναι πλήρεις. Συνεπώς, είναι δύσκολο να αρκεστούμε σε αυτό που ο Αριστοτέλης, ο οποίος μας έχει αφήσει την πιο εξαντλητική ανάλυση που υπάρχει της αιτιότητας, θεωρεί ως «ποιητικό αίτιο», ο δε Μεσαίωνας ονόμασε causa efficiens, το αίτιο δηλαδή εκείνο, το οποίο προκαλεί το αποτέλεσμα.
Στην πραγματικότητα, για κάθε είδους φαινόμενο, έχουμε να κάνουμε με ένα πλήθος παραγόντων που συνυπάρχουν και που, οσάκις επιχειρούμε να τους απομονώσουμε προκειμένου να τους εξετάσουμε αυτοδύναμα, δανειζόμαστε από τη γλώσσα των Μαθηματικών τον όρο «παράμετρος». Ούτε όμως η φύση ούτε η κοινωνία είναι δημιουργήματα του νου, όπως είναι τα Μαθηματικά, έστω κι αν η Πολιτική Ιστορία ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με τις ανθρώπινες πράξεις. Προκειμένου λοιπόν να συλλάβουμε τον ειδικό ρόλο, τον οποίον διαδραματίζουν ορισμένοι παράγοντες, τους θεωρούμε ως παραμέτρους και δίνουμε στον καθένα από αυτούς κάποιον δείκτη αποτελεσματικότητας έστω κι αν έτσι προβαίνουμε σε μια πράξη διάσπασης της ενότητας του πραγματικού στην προσπάθειά μας να το κατανοήσουμε καλύτερα. Η δε κατανόηση αυτή είναι τόσο πιο εμπεριστατομένη, σφαιρική και πλήρης, όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των παραγόντων που έχουμε απομονώσει. Οι τελευταίοι, ενεργούν ταυτόχρονα και δημιουργούν το λεγόμενο «αιτιακό πεδίο».
Το πλήθος των παραγόντων που είτε προκαλούν είτε επηρεάζουν ένα ιστορικό φαινόμενο αποδεικνύει από μόνο του πως στο ίδιο αυτό γεγονός μπορούν να δωθούν διαφορετικές ερμηνείες, η κάθε μία από τις οποίες αναφέρεται σε μεγάλο αριθμό αιτίων. Ποιά ήταν, λ.χ., τα πραγματικά αίτια της ήττας του Μεγάλου Ναπολέοντα στη μάχη του Βατερλώ; Η κόπωση των στρατιωτών του έπειτα από συνεχείς εκστρατείες και μάλιστα έπειτα από τον αποδεκατισμό τους, τρία χρόνια νωρίτερα, στο πλαίσιο της άτακτης υποχώρησής τους από τη Ρωσία; Η στρατηγική του Wellington; Η βροχόπτωση της προηγούμενης ημέρας που δεν επέτρεψε στον Ναπολέοντα να λάβει εγκαίρως τις ενισχύσεις που τόσο μεγάλη ανάγκη είχε και που εμπόδισε τα στρατεύματά του να προβούν στους ελιγμούς, στους οποίους υπολόγιζε; Η προχωρημένη ηλικία και η ασταθής υγεία του; Όλα αυτά μαζί και πολλά άλλα. Θα μπορούσαμε να επεκταθούμε αναφέροντας και τον πιο ασήμαντο παράγοντα, ο οποίος, ωστόσο, διαθέτει το δικό του ειδικό βάρος. Οι ιστορικοί όμως, ακόμη κι όταν διαφωνούν μεταξύ τους, δίνουν προτεραιότητα σε μερικούς μόνο από αυτούς. Το ίδιο συμβαίνει και με όλα τα μεγάλα ή μικρά ιστορικά φαινόμενα, στα οποία επάνω επενεργούν συνήθως αστάθμητοι παράγοντες.
Έτσι, αν η έννοια του αιτιακού πεδίου είναι αυτή που ενδείκνυται για να στηρίξει, θεωρητικά τουλάχιστον, μια έρευνα και να οδηγήσει σε ευρύτερες προσεγγίσεις, το αιτιακό πεδίο περιορίζεται αναγκαστικά από τη φύση των πραγμάτων στην επιλογή ορισμένων μόνο παραγόντων και στην εισαγωγή των παραμέτρων εκείνων που διευκολύνουν την κατανόηση και τους υπολογισμούς. Γιατί η αναφορά μας σε αίτια έχει ως κύριο σκοπό την εξήγηση ενός φαινομένου εντάσσοντάς το σε σχήματα που χρησιμοποιεί ο ανθρώπινος νους, το κυριότερο από τα οποία, όπως πολύ σωστά παρατήρησε ο Kant, μα πολύ πριν από αυτόν ο Αριστοτέλης, είναι το σχήμα της αιτιότητας. Ένα σχήμα, το οποίο όταν το θεωρούμε αυτό καθαυτό, παρόλο ότι λειτουργεί μέσα στον χρόνο μια που το αίτιο προηγείται πάντοτε του αποτελέσματος, το αντιμετωπίζουμε ανεξάρτητα από αυτόν, σαν μια αναγκαστική σχέση ανάμεσα στους δύο αυτούς όρους, λέγοντας ότι καθετί έχει την αιτία του ή, ακόμη, ότι τα ίδια αίτια προκαλούν πάντοτε, οσάκις λειτουργούν κάτω από τις ίδιες συνθήκες, τα ίδια αποτελέσματα.
Η σχέση μεταξύ αιτίου και αποτελέσματος εμφανίζεται σαν μια ακατάλυτη αρχή, που μάλιστα θεωρήθηκε από τον Leibnitz σαν μια από τις τρείς λογικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίζεται η ορθολογική σκέψη, όπως είναι η αρχή του αποχρώντος λόγου, που εκφράζει τις σχέσεις του νου με τα πράγματα και που σημαίνει ότι μόνο όταν συλλάβουμε τα αίτια που διέπουν ένα φαινόμενο είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τους λόγους ύπαρξης του τελευταίου.
Στην καθαρά λογική αυτή διεργασία, δεν προσμετράμε παρά μόνο την αναγκαία σχέση που υφίσταται ανάμεσα στο αίτιο και το αποτέλεσμα, θέτοντας στο περιθώριο τον παράγοντα χρόνο, έστω κι αν συμβαίνει τα αίτια να είναι πολλά και όλα μαζί συγκλίνουν ούτως ώστε να εμφανιστεί το αποτέλεσμα. Γιατί είναι φανερό ότι κανένα απολύτως γεγονός δεν ανάγεται σε ένα και μοναδικό αίτιο.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η έμφαση δεν δίνεται στη χρονική προτεραιότητα, όπως π.χ. συμβαίνει με τους συνειρμούς των παραστάσεων που μελετά η Ψυχολογία, αλλά στη λογική αναγκαιότητα που συνδέει τα φαινόμενα. Τούτη ακριβώς την αναγκαιότητα εκφράζει η αιτιότητα. Είναι ο λόγος, για τον οποίον ξεχωρίζουμε το είδος αυτό της αιτιότητας, στο οποίο αναφερθήκαμε μέχρι στιγμής, από επόμενο, όπου εκχωρούμε συγκεκριμένη θέση στον παράγοντα χρόνο. Θα μπορούσαμε μάλιστα να το χαρακτηρίσουμε ως εξωχρονική ή καθαρά λογική αιτιότητα, έστω κι αν έχουμε ήδη να κάνουμε με πλήθος παραγόντων, οι οποίοι λειτουργούν μέσα στον χρόνο.
Το δεύτερο είδος της αιτιότητας θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε χρονική αιτιότητα, όχι βέβαια γιατί τα αίτια προηγούνται του αποτελέσματος – αυτό συμβαίνει πάντοτε και αποτελεί προϋπόθεση κάθε μορφής αιτιότητας – αλλά επειδή τα αίτια παρατάσσονται μέσα στον χρόνο ακολουθώντας το ένα το άλλο κατά περίπτωση σε πιο κοντινά ή σε πιο αραιά διαστήματα.
Όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, έτσι και εδώ θα έπρεπε να βάλουμε έναν δείκτη αποτελεσματικότητας στα διάφορα αίτια, όταν επιχειρούμε να τα απομονώσουμε και να τα μελετήσουμε, παρά το γεγονός ότι ούτε εδώ αυτά λειτουργούν ως μοναχικοί παράγοντες, αλλά αποτελούν χρονικές σειρές περισσότερο ή λιγότερο συμπυκνωμένες. Άλλα, δηλαδή, συνδέονται περισσότερο και άλλα λιγότερο με το αποτέλεσμα. Γιατί υπάρχει και μέσα στον χρόνο και σε σχέση με αυτόν μια πιο άμεση ή πιο έμμεση επίδραση, πρωταρχική ή δευτερεύουσα. Αυτό άλλωστε επιτρέπει στην εν γένει πορεία της Ιστορίας να παρουσιάζει κάποια συνέχεια, το δε ένα γεγονός να διαδέχεται το άλλο κατά τέτοιο τρόπο, ώστε τα προηγούμενα να αναδιπλώνονται μέσα στα επόμενα. Γιατί καμία στιγμή της Ιστορίας δεν μπορεί να προσεγγιστεί ανεξάρτητα από τις άλλες.
Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να προβούμε σε μια αναδρομή μέσα στον χρόνο, τόσο στον φυσικό όσο και στον κοινωνικό, που να μην έχει τέλος. Όταν εξηγούμε μια μορφή της ύλης σαν αποτέλεσμα μιας προηγούμενης, έναν πολιτισμό σαν τη συνέχεια ενός άλλου, την ανάδειξη μιας κοινωνικής τάξης σαν συνέπεια μιας προγενέστερης κατάστασης, τότε, σε όλες τις περιπτώσεις, έχουμε να κάνουμε με αυτό που ονομάσαμε «χρονική αιτιότητα».
Ο Charles Darwin, στο έργο που τον έκανε διάσημο (The Origin of Species – Η προέλευση των ειδών), το οποίο εκδόθηκε το 1859 και όπου διατύπωσε την Εξελικτική Θεωρία, γράφει τα ακόλουθα: «…πρέπει να δώσουμε ακόμη περισσότερη σημασία στο γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της συγκρότησης κάθε ζωντανού οργανισμού προέρχεται από την κληρονομικότητά του. Κατά συνέπεια, και παρά το ότι κάθε πλάσμα είναι ικανό να κατέχει τη θέση που διατηρεί μέσα στη φύση, πολυάριθμες δομές δεν έχουν πια μεταξύ τους στην εποχή μας στενή και άμεση σχέση με τις συνήθειες της παρούσης ζωής». Η τόσο εύστοχη αυτή παρατήρηση θέτει καθαρά το πρόβλημα της επιβίωσης ορισμένων καταστάσεων δια μέσου της ροής του χρόνου, όσο κι αν είναι μακρινή η προέλευσή τους και ξεπερασμένη η σκοπιμότητα της τωρινής ύπαρξής τους για τις ανάγκες της προσαρμογής. Αυτές οι επιβιώσεις δεν παύουν να υφίστανται και να λειτουργούν, έστω κι αν βρίσκονται σε υπολανθάνουσα κατάσταση, και να εξηγούν πολλές από τις συνήθειες των ανθρώπων και των ζώων.
Τούτο συμβαίνει όχι μόνο στο πεδίο των φυσικών και των βιολογικών φαινομένων, αλλά και σε εκείνο των κοινωνικών και των ιστορικών γεγονότων. Συνήθειες, φανατισμοί, ιδεολογικές πεποιθήσεις, ακόμα και η πληθώρα των συμβάσεων που λειτουργούν στους κόλπους μιας κοινωνίας, μα και τα ήθη και τα έθιμα έχουν έναν αντίκτυπο στην εν γένει πορεία της Ιστορίας. Παράλληλα, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι, ενώ πολλές φορές η κυοφορία ενός φαινομένου απαιτεί χρόνο, από τη στιγμή που αυτό εκδηλωθεί, είναι σε θέση να ανατρέψει εκ βάθρων τις επικρατούσες ισορροπίες, να αναδιαρθρώσει την υπάρχουσα τάξη των πραγμάτων, να εισαγάγει νέες δομές που ακολουθούν πλέον τους δικούς τους κανόνες μετασχηματισμού.
Έχουμε συνεπώς δύο θεμελιώδεις τύπους χρονικής αιτιότητας. Αυτή που λειτουργεί αργά μέσα στον χρόνο επιφέροντας μια διαρκή και σταθερή σειρά μεταβολών, και εκείνη που κινείται εκρηκτικά, όπως συμβαίνει με τη μεταστοιχείωση της ύλης, τις εκρήξεις του ηλίου ή ένα φαινόμενο όπως η Μεγάλη Έκρηξη (Bing Bang), στο οποίο οι αστρονόμοι αποδίδουν τη διασπορά της ύλης μέσα στο Σύμπαν. Ανάλογα φαινόμενα χαρακτηρίζουν και την κοινωνική ζωή (π.χ. Γαλλική Επανάσταση, Οκτωβριανή Επανάσταση, ή, ακόμη, το ξέσπασμα ενός πολέμου), μεταβάλλοντας εκ βάθρων την πορεία της Ιστορίας.
Σειρά τώρα έχει το τρίτο είδος αιτιότητας, η τελεολογική ή δομική, η οποία, βεβαίως, δεν είναι ανεξάρτητη από τις δύο προηγούμενες. Μας επιτρέπει ωστόσο να κάνουμε λόγο για δικούς της συσχετισμούς, είτε αυτοί λειτουργούν συγχρονικά, είτε διαχρονικά. Πρόκειται για τη δομή του συνόλου σε συνάρτηση με έναν σκοπό που διέπει τα επιμέρους και τα προσδιορίζει τόσο στις σχέσεις που έχουν μεταξύ τους όσο και στην πορεία τους μέσα στον χρόνο και τις μεταβολές που υφίστανται. Είναι το είδος της αιτιότητας που αντιμετώπιζε ο Αριστοτέλης όταν μιλούσε για τελικό αίτιο (το οὗ ἕνεκα) και που οι φιλόσοφοι του Μεσαίωνα αποκαλούσαν causa finalis.
Την τελεολογική αιτιότητα που εκφράζει την ιστορικότητα συναντάμε σε πολλές φιλοσοφικές θεωρίες, σε μερικές από τις οποίες, μάλιστα, προσλαμβάνει οντολογικό χαρακτήρα. Την πιο εύστοχη έκφρασή της, υπό αυτό το πρίσμα, τη συναντάμε στον γερμανικό ιδεαλισμό του 19ου αιώνα και πιο συγκεκριμένα στα έργα των Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling και Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Στην περίπτωση πρόκειται για μια ιστορικότητα, η οποία διαθέτει τη δική της δομή και προσβλέπει στον ίδιο τελικό σκοπό: στην αναρρίχηση του πνεύματος μέσα από την Ιστορία έως την πλήρη πραγμάτωσή του, είτε αυτό εκφράζεται ως συνείδηση, είτε ως φύση, είτε ως ιδέα.
Στον Fichte η ιστορικότητα εμφανίζεται μέσα από τον διαχωρισμό της αρχικής συνείδησης που, συναντώντας εμπόδια στην ολοκλήρωσή της, αντιπαραθέτει στον ίδιο τον εαυτό της (το «εγώ»), το «μη εγώ». Στην υποκειμενική, δηλαδή, συνείδηση, τον αντικειμενικό κόσμο. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο ότι για τον Fichte, εκείνο που υπάρχει στην αρχή είναι το πνεύμα, δηλαδή το υποκείμενο, ο δε αντικειμενικός κόσμος παρουσιάζεται ως εξάρτηση του «εγώ» και προκύπτει μέσα από την ιστορία του.
Τα πράγματα αλλάζουν κάπως στην περίπτωση του Schelling, έστω και αν ο ίδιος επηρεάζεται, αρχικά τουλάχιστον, από τη φιλοσοφία του Fichte. Γιατί, παρά τις όποιες διαφορές τους, εξακολουθεί να παραμένει στο πλαίσιο της οντολογικής θεώρησης των προβλημάτων. Η κύρια διαφοροποίησή του συνίσταται στο ότι δεν δίνει προτεραιότητα στο υποκείμενο, αλλά το υποκαθιστά με το «απόλυτο», το οποίο εκλαμβάνει ως υπερβατική ουσία του όντος. Πιστεύει πως το απόλυτο δύναται να προσλάβει ποικίλες μορφές, να γίνει συνείδηση ή να γίνει φύση. Η ανάδυσή του μέσα στον χρόνο συντελείται με τη διπλή αυτή μορφή, η οποία υπόκειται με τη σειρά της στην ιστορικότητα, επειδή παρουσιάζεται ταυτόχρονα σαν πορεία της συνείδησης και σαν πορεία της φύσης.
Στον Hegel, η αναφορά στην ιστορικότητα είναι ακόμη πιο εμφανής. Πυρήνας της φιλοσοφίας του είναι η «ιδέα», η λογική δηλαδή έννοια που προκύπτει από την αφαίρεση. Στην περίπτωσή του δεν πρόκειται για το «μη εγώ» ή τη φύση, για το αντικείμενο στις σχέσεις του με τη συνείδηση, αλλά για την ίδια τη νόηση που εκπροσωπεί ένα είδος συγκερασμού του υποκειμένου με το αντικείμενο. Το στοιχείο εκείνο που πρωτοστατεί στη φιλοσοφία του Hegel είναι η πορεία της ιδέας μέσα στον χρόνο έως ότου ολοκληρωθεί και προσλάβει την ύστατη μορφή της, όντας ταυτόχρονα η πρώτη αρχή και ο τελικός σκοπός. Γι’ αυτό και η ιστορικότητα, υπό την μορφή πορείας της ιδέας, κατέχει ουσιαστική θέση στο σύστημά του. Έστω και αν σε αυτή τη διαδρομή αναιρεί συνεχώς τον εαυτό της περνώντας από τη θέση στην αντίθεση, για να δημιουργήσει το γίγνεσθαι.
Μια ανάλογη πορεία με αντίθετη ροπή, που όμως και αυτή εμπεριέχει μια τελική σκοπιμότητα, συναντάμε στον διαλεκτικό υλισμό, όταν αυτός ερμηνεύει την Ιστορία μέσα από την πάλη των τάξεων, με απώτερο σκοπό την ισοπέδωση των διαφορών που τις χωρίζουν και τη δημιουργία μιας αταξικής κοινωνίας. Και η άποψη αυτή, όπως οι προηγούμενες, έχει οντολογικό χαρακτήρα εφόσον θεωρεί την ύλη σαν την πρωταρχική ουσία και το πνεύμα σαν επιφαινόμενο. Κι’ αυτή, όπως οι προηγούμενες, εισάγει μια μορφή αιτιότητας τέτοια, που υποτάσσει το επιμέρους στο σύνολο ως προς την ερμηνεία της Ιστορίας και προτάσσει ένα τελικό σχήμα με βάση το οποίο επιχειρεί να εξηγήσει το ιστορικό γίγνεσθαι.
Κάτι παρόμοιο θα μπορούσαμε να πούμε και για τις σύγχρονες θεωρίες ενός Edmund Husserl ή ενός Martin Heidegger, που και αυτές, όπως εκείνες των Γερμανών ιδεαλιστών φιλοσόφων, έχουν οντολογικό χαρακτήρα εκχωρώντας μεγάλη θέση στην ιστορικότητα. Μόνο που, γι’ αυτές τις θεωρίες, η ίδια η ιστορικότητα ανάγεται στην ανάδυση της ουσίας του όντος μέσα από την ιστορικότητά του.
Η καθηγήτρια της Φιλοσοφίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά, που έχει αφιερώσει μια εξαντλητική μελέτη στην παρουσίαση και ερμηνεία της φιλοσοφίας του Husserl έχοντας παράλληλα επισημάνει τον πρωταρχικό ρόλο, τον οποίο διαδραματίζει η έννοια της ιστορικότητας στην όλη τοποθέτηση του φιλοσόφου απέναντι στο πρόβλημα της Ιστορίας του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, γράφει τα ακόλουθα: «Καλώντας τους φιλοσόφους να πραγματώσουν στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού την αποστολή της Φιλοσοφίας, ο Husserl εισάγει την έννοια της τελεολογίας στον χώρο της υπερβατολογικής Φιλοσοφίας».1 Είναι φανερό ότι στην περίπτωση του Husserl πρόκειται για μια υπαγωγή στις έννοιες αυτές ολόκληρης της ιστορίας της Φιλοσοφίας, γιατί η ιστορικότητα του συγκεκριμένου φιλοσόφου παρουσιάζεται ως ιστορικότητα της Φιλοσοφίας.
Η κ. Βαλαλά παραθέτει τον ορισμό που ο ίδιος ο Husserl προσδίδει στην ιστορικότητα στην πραγματεία του Η κρίση των ευρωπαϊκών Επιστημών και η υπερβατολογική Φαινομενολογία (Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie): «Η ιστορικότητα με την πιο γενική της σημασία είναι κάτι που έχει ήδη συμβεί και, μέσα σ’ αυτό, το συμβάν παρουσιάζεται σαν ένα καθολικό που ανήκει στην ανθρώπινη ύπαρξη».2
Η προσπάθεια του Husserl να καθορίσει την ιστορικότητα σαν κάτι που έχει ήδη συμβεί, εξηγεί και την πορεία, την οποία ακολουθεί προκειμένου να κατανοήσει την ιστορικότητα του ανθρώπου. Την βρίσκει, όχι πηγαίνοντας προς τα εμπρός ακολουθώντας τη ροή του ιστορικού γίγνεσθαι, αλλά προς τα πίσω, για να ανατρέξει στις πηγές και να συλλάβει την ανθρώπινη οντότητα στην ουσιαστική και πρωταρχική της υπόσταση που είναι η Λογική. Ο άνθρωπος για τον Husserl είναι υπεράνω όλων λογικό ον. Γι’ αυτό και ο λόγος, με τη λογική σημασία του όρου, εκφράζει την ουσία του είναι.
Η ίδια όμως αυτή φράση, έτσι όπως τη διατυπώνει πιο πάνω ο Husserl, εξηγεί γιατί μια φιλοσοφία που εκχωρεί την πρωτοκαθεδρία στη λογική και αποτελεί κατά κάποιο τρόπο προέκταση του Γερμανικού Ιδεαλισμού και ειδικότερα του ιδεαλισμού του Hegel, δηλώνει συνάμα και το πέρασμα μέσα από την έννοια της ιστορικότητας σε μια φιλοσοφία της ύπαρξης, όπως αυτή του Heidegger, και μάλιστα σε ένα είδος υπαρξισμού σαν εκείνον που πρεσβεύει ο Sartre στο έργο του Το Είναι και το Μηδέν (L’Être et le Néant). Γιατί και στον Heidegger η έννοια της ιστορικότητας διαδραματίζει πρωταρχικό ρόλο μια και το Είναι μάς δίνεται μέσα στον χρόνο.
Από ό,τι προκύπτει από τη μελέτη της φιλοσοφίας του Heidegger, η έννοια της ιστορικότητας, όσο και αν βρίσκεται στο επίκεντρο της φιλοσοφίας του Husserl, του οποίου ο Heidegger υπήρξε βοηθός στο Πανεπιστήμιο του Freiburg και τον διαδέχθηκε στην έδρα που κατείχε, διαφέρει από αυτή του προκατόχου του. Γιατί, ενώ η ιστορικότητα στον Husserl σχετίζεται άμεσα με την πορεία του νου, η ιστορικότητα στον Heidegger είναι πάνω απ’ όλα η ιστορικότητα του ανθρώπου που βαδίζει προς τον θάνατο σαν ένα αναγκαίο και ακατάλυτο τέρμα.
Όσο για την άλλη ιστορικότητα, την ιστορία της Ανθρωπότητας, που επίσης αναλύει ο Heidegger, είναι η ιστορία ενός πλάσματος που εγκαταλείπει την αυθεντικότητά του και μεταβάλλεται σε κάτι το απρόσωπο, σαν μέλος μιας ανθρωπότητας που περιλαμβάνει όλους και κανέναν και που κατασκευάζει εργαλεία προσαρμογής μέσα από την Επιστήμη και την Τεχνολογία. Όλα τα παραπάνω εκφράζονται με την κοινωνική συμπεριφορά και την καθημερινή γλώσσα.
Αλλά εκείνο που κυρίως χαρακτηρίζει την ιστορικότητα στον Heidegger είναι η στροφή που κάνει προς τα πίσω για να συλλάβει μέσα από τη γλώσσα την πηγή της ανθρώπινης υπόστασης. Στην περίπτωσή του, ο λόγος δεν περιορίζεται μόνο στα λογικά νοήματα που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος, όπως στην περίπτωση του Husserl, αλλά συμπεριλαμβάνει όλες τις δυνατότητες που ανοίγει η υπόστασή του ως υπαρξιακού όντος και που είναι ανεξάντλητες.
Συνεπώς, εδώ βρισκόμαστε ενώπιον μιας ιστορικότητας, η οποία ξετυλίγεται προς τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις: 1) την ιστορικότητα ενός όντος που οδεύει προς τον θάνατο επιχειρώντας να κατανοήσει το αυθεντικό νόημα της ύπαρξής του μέσα στον χρόνο, 2) την ιστορικότητα ενός μη αυθεντικού όντος που είναι όλοι και κανένας, εγκλωβισμένου στις διάφορες ασχολίες του, στα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματά του, στις κοινωνικές και πολιτικές του πράξεις και, γενικότερα, ενός ατόμου που συμμετέχει στα γεγονότα έτσι όπως τα παρουσιάζει η Ιστορία, τέλος 3) την ιστορικότητα σαν στοφή του φιλοσόφου προς τις πηγές της ύπαρξής του προκειμένου να συλλάβει αυτό που αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης και το οποίο εκφράζεται μέσα από τη γλώσσα.
Δεν πρόκειται να επεκταθούμε περισσότερο στην ανάλυση του τρόπου, με τον οποίο οι προαναφερθέντες φιλόσοφοι αντιλαμβάνονται την ιστορικότητα. Σκοπός του παρόντος κειμένου είναι να παραμείνει όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα σε επιστημολογικά πλαίσια και να μην επεκταθεί σε οντολογικές και μεταφυσικές θεωρήσεις. Πλησιέστερα προς αυτό βρίσκονται απόψεις όπως του Jean-Paul Sartre και του Michel Foucault, όσο κι αν η πρώτη παρουσιάζεται σαν να έχει μια υπαρξιακή απόχρωση και η δεύτερη σαν να ανατρέπει τις καθιερωμένες μεθόδους ερμηνείας της Ιστορίας. Αμφότερες, όμως, χρησιμοποιούν την αιτιότητα στην αντιμετώπιση των κοινωνικών φαινομένων με τέτοιον τρόπο, ώστε εισάγουν ένα είδος σκοπιμότητας στις ιστορικές διαδικασίες.
Στoν Sartre, παρόλη την καταφανή επίδραση, την οποίαν έχουν ασκήσει επάνω του φιλόσοφοι όπως ο Husserl και ο Heidegger μα και ο Hegel, ως ο κατεξοχήν φιλόσοφος της πορείας του πνεύματος στην Ιστορία – επίδραση που διαφαίνεται καθαρά στο πρώτο μεγάλο φιλοσοφικό έργο του Sartre Το Είναι και το Μηδέν (L’ Être et le Néant) όπου καταπιάνεται με τον προσδιορισμό του όντος και την αναζήτηση του νοήματός του – η προσπάθεια δεν σταματά εδώ. Γιατί στο δεύτερο μεγάλο φιλοσοφικό του έργο, το οποίο έμεινε ημιτελές, την Κριτική του Διαλεκτικού Λόγου (La Critique de la Raison dialectique), φανερώνει μια ουσιαστική διάθεση να ακολουθήσει έως ένα ορισμένο σημείο στη μελέτη της Ιστορίας μια μαρξιστική γραμμή, συνδυάζοντας όμως με τον δικό του τρόπο τον υπαρξισμό, που ο ίδιος πρεσβεύει, με τον διαλεκτικό υλισμό. Υπό αυτό το πρίσμα, η αντίληψή του για την ιστορικότητα διαφέρει από εκείνες των προαναφερθέντων ιδεαλιστών φιλοσόφων. Γιατί ο Sartre ρίχνει το κύριο βάρος στη μελέτη της ίδιας της Ιστορίας ανεξάρτητα από κάθε μεταφυσικό ή οντολογικό προσανατολισμό.
Στην Κριτική του Διαλεκτικού Λόγου θέτει το πρόβλημα της ιστορικότητας επάνω σε διπλή βάση, ατομική και κοινωνική, στην προσπάθειά του με θεμελιώσει τη μέθοδο που ο ίδιος αποκαλεί προοδευτική-αναδρομική. Ξεκινά από την παρατήρηση ότι, για να κατανοήσουμε την κίνηση ενός φαινομένου στην Ιστορία, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε το φαινόμενο αυτό με γνώμονα τις κοινωνικές και τις ατομικές συνθήκες που το προσδιορίζουν, αρχής γενομένης από το παρόν και ανατρέχοντας στις καταβολές του στο παρελθόν, ενώ ταυτόχρονα το προβάλλουμε στο μέλλον όχι μόνο σαν μια υπάρχουσα κατάσταση, μα σαν ένα σχέδιο που πρόκειται να ολοκληρωθεί μέσα από την ίδια την πράξη. Γιατί πιστεύει πως η κατανόηση ενός ανθρώπινου γεγονότος δοσμένου μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι έγκειται, όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει: «στη διαλεκτική κίνηση που εξηγεί μια πράξη με βάση τη μελλοντική τελική σημασία της μέσα από τους αρχικούς όρους της ύπαρξής της». Όσο δε γι’ αυτό που αποκαλούμε αντικειμενικότητα, δεν πρόκειται παρά για το πέρασμα από μια αντικειμενική κατάσταση σε μια υποκειμενική διεργασία, η οποία αντικειμενοποιείται μέσα από την πράξη.
Έτσι, η αντίληψη της ιστορικότητας παρουσιάζεται στον Sartre πλαισιωμένη από δύο έννοιες, που γι’ αυτόν αποτελούν το κλειδί, με τη βοήθεια του οποίου ερμηνεύει τη διαμόρφωση της ιστορικής πραγματικότητας. Πρόκειται για τις έννοιες του σχεδιασμού και της ολοκλήρωσης. Χάρη σ’ αυτές, το άτομο εισβάλλει με την προσωπικότητά του στις ιστορικές διαδικασίες, για να μεταβάλει με την πράξη του τη ροή των γεγονότων και να διανοίξει δρόμους που δεν υπήρχαν προγενέστερα. Γιατί το άτομο λειτουργεί μέσα από τις δυνατότητες που τού προσφέρει η εποχή στην οποία ζει, αυτές δηλαδή που εκφράζει η δομή της κοινωνίας όπου ανήκει, η εν γένει οικονομική κατάσταση, η υπάρχουσα τεχνολογία και επιστήμη, οι διάφορες επικρατούσες αξίες, ηθικές, καλλιτεχνικές κλπ. Και γενικά όλα όσα προκυπτουν από το είδος του πολιτισμού στον οποίον το άτομο ανήκει και που το επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα. Μέσα στα παραπάνω θα εντάξει την προσωπική του ιστορία, τις εμπειρίες που διαθέτει από την παιδική και την οικογενειακή του ζωή, τα ψυχολογικά κατάλοιπα που τού έχουν αφήσει τα χρόνια που έζησε, τα απωθημένα βιώματά του έτσι όπως τα εξηγεί ο Freud, και γενικότερα ο,τιδήποτε έχει σχέση με αυτόν τον ίδιο. Από τη σύνθεση των παραπάνω δεδομένων προσχεδιάζεται το μέλλον.
Για όλους αυτούς τους λόγους, ο τρόπος με τον οποίον ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τον χρόνο μέσα από την αναδρομική-προοδευτική μέθοδο, είναι το σχήμα, με βάση το οποίο διαμορφώνεται η ιστορικότητα και σε ατομική και σε συλλογική κλίμακα. Μόνο μέσα από παρόμοια διαδικασία που εφαρμόζουμε στην πράξη μπορούμε να ερμηνεύσουμε ορθά την ιστορική πραγματικότητα στο γίγνεσθαί της.
Εάν ο Sartre εισάγει τις έννοιες του σχεδιασμού και της ολοκλήρωσης ως προς την αντίληψη της ιστορικότητας, ο Michel Foucault ανατρέχει επίσης σε ένα είδος αιτιότητας, το οποίο προσλαμβάνει τη μορφή της σκοπιμότητας. Μόνο που διευρύνει τις βάσεις και το νόημα που πρέπει κανείς να δίνει στα ιστορικά γεγονότα, προσθέτοντας και άλλα κοινωνικά φαινόμενα, επάνω στα οποία πρέπει να προβληματίζεται. Ως τέτοια είναι η αναφορά σε καταστάσεις όπως η τρέλλα, η ανώμαλη σεξουαλικότητα, ο εγκλεισμός σε φυλακές και γενικότερα ο,τιδήποτε απομονώνει το άτομο και περιορίζει την ελευθερία του μέσα στα στενά όρια θεσμών και αντιλήψεων. Σκοπός του είναι να αναδείξει τις σχέσεις μεταξύ εξουσίας και κοινωνικών δομών. Γι’ αυτό χρησιμοποιεί την ιστορικότητα ως μέθοδο που τού παρέχει ένα νήμα προκειμένου να εισχωρήσει στο βάθος των κοινωνικών φαινομένων και να κατανοήσει σφαιρικότερα τις αξίες που η κάθε εποχή πρεσβεύει. Με τον τρόπο αυτό πιστεύει πως είναι εφικτή η μεταβολή των σχέσεων ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνία. Γιατί οι σχέσεις αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται θεωρητικά, όπως πράττουν συνήθως οι ιστορικοί και οι φιλόσοφοι, αλλά μέσα από πρακτικές που διαμορφώνονται και διαφέρουν από την μια εποχή στην άλλη. Πιο απλά, δεν αρκεί η απλή περιγραφή τους μέσα από γενικές έννοιες.
Είναι εμφανές ότι για τον Foucault, οι γενικές έννοιες ενέχουν μόνο θεωρητική αξία και, προκειμένου να εκφράσουν τις υπάρχουσες καταστάσεις, είναι απαραίτητο να παραπέμπουν πάντοτε σε ειδικές περιπτώσεις και να εντάσσονται μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια. Για τον ίδιο λόγο, την ιστορική συνέχεια, όταν μάλιστα αυτή είναι μακράς διαρκείας έτσι όπως την αντιλαμβάνονται οι ιστορικοί και οι φιλόσοφοι, πρέπει να αντικαταστήσουμε με πραγματικά γεγονότα, τα οποία ανήκουν σε ιδιαίτερους χώρους. Οι τελευταίοι δεν πρέπει να περιορίζονται μόνο εκεί όπου οι ιστορικοί τα αναζητούν (πόλεμοι, θεσμοί, επαναστάσεις, μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις κλπ.), αλλά να επεκτείνονται συνάμα και σε ειδικές περιπτώσεις όπως είναι π.χ. οι δικαστικές αποφάσεις, τα αρχεία των κοινοτήτων, τα τιμολόγια και τόσα άλλα, έτσι όπως διαμορφώνονται από χρονιά σε χρονιά.
Η Ιστορία, έτσι όπως οφείλει σήμερα να την αντιλαμβάνεται κανείς, «δεν πρέπει να θεωρεί ένα γεγονός δίχως να προσδιορίσει τη σειρά, στην οποία αυτό ανήκει, δίχως να καθορίσει επακριβώς τον τρόπο με τον οποίον αναλύεται το γεγονός αυτό, δίχως να φροντίσει να μάθει τον ρυθμό της εμφάνισής του και τα όρια των πιθανοτήτων της ανάδειξής του, δίχως ταυτόχρονα να διερωτηθεί για τις μεταβολές, τις αποκκλίσεις του και τη μορφή της καμπύλης που διαγράφει, δίχως να θελήσει να προσδιορίσει τις συνθήκες, από τις οποίες αυτό εξαρτάται». Και προσθέτει: «Βέβαια, εδώ και πολύ καιρό η Ιστορία δεν επιχειρεί να κατανοήσει τα γεγονότα μέσα από ένα παιχνίδι αιτίων και συνεπειών στην άμορφη ενότητα ενός μεγάλου γίγνεσθαι, αόριστα ομοιογενούς ή αυστηρά ιεραρχημένου. Αλλά επιζητεί να καθορίσει τις διαφορετικές σειρές που διασταυρώνονται, διαφοροποιούνται συχνά, χωρίς όμως να είναι αυτόνομες, που επιτρέπουν να προσδιοριστεί ο τόπος του γεγονότος στα περιθώρια των συμπτώσεων, των όρων της εμφάνισής του».3
Εάν αυτό συμβαίνει σε μεγάλη κλίμακα από πολλούς ιστορικούς σήμερα, οι οποίοι μελετούν με τη δέουσα προσοχή τα αρχεία των κοινοτήτων ή τις οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν στην υπό διερεύνηση εποχή, έτσι ώστε η κοινωνική και η οικονομική ιστορία να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της όλης διαδικασίας, δεν αποτελούσε παλαιότερα τον κανόνα, καθότι η Ιστορία γραφόταν με γνώμονα κυρίως τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα. Ούτε συμβαίνει το ίδιο με την Φιλοσοφία, όταν αυτή αναφέρεται στην πορεία των ιδεών. Η τελευταία ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με τις γενικές έννοιες που κυριαρχούν στα συστήματα των φιλοσόφων, αδιαφορώντας συνήθως για τους συγκεκριμένους όρους κάτω από τους οποίους αυτές εμφανίζονται. Αρκεί να παραπέμψουμε σε ένα φιλοσοφικό σύστημα όπως του Friedrich Hegel ή του Auguste Comte, που εκχωρούν τόσο σημαντική θέση στην Ιστορία, προκειμένου να το διαπιστώσουμε.
Ακόμα και τα μαρξιστικά φιλοσοφικά κείμενα, που τόσο πολύ εστιάζουν επάνω στις εκάστοτε οικονομικές συνθήκες, δεν ξεφεύγουν από τις αδυναμίες που επισημαίνει ο Foucault. Ακόμα και αυτά προσεγγίζουν την Ιστορία με μια μονόπλευρη οπτική.
Ο τελευταίος συγγραφέας που πρόκειται να μας απασχολήσει ειδικά με το θέμα της ιστορικότητας είναι ο Karl Popper, παρότι η πραγματεία, την οποία έχει αφιερώσει στο θέμα αυτό (Η Φτώχεια του Ιστορικισμού – Das Elend des Historizismus) προηγείται χρονικά εκείνων των Sartre και Foucault. Σε αντιδιαστολή με όσους υποστηρίζουν ότι είναι δυνατό να προσδιοριστεί προκαταβολικά η πορεία των ιστορικών φαινομένων και δίνουν από πριν μια ερμηνεία στο ιστορικό γίγνεσθαι (A. Comte, John Stuart-Mill, Hegel, Marx κ.ά.), ο Popper πιστεύει πως δεν πρέπει να γίνονται προβλέψεις, τουλάχιστον μακράς διαρκείας, γιατί η πορεία της Ιστορίας εξαρτάται από τη συγκυρία μιας ποικιλίας συμπτώσεων και παραγόντων που είναι αδύνατο να προσδιοριστούν επακριβώς. Τούτο όμως δεν σημαίνει πως η πορεία της δεν εξαρτάται από όλους αυτούς τους παράγοντες, οι οποίοι σαφώς την επηρεάζουν. Πολύ σημαντική, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, είναι η πρόοδος των ανθρώπινων γνώσεων.
Όπως ο ίδιος επισημαίνει στον πρόλογο του βιβλίου «Δεν μπορούμε να κάνουμε προβλέψεις με ορθολογικές ή επιστημονικές μεθόδους για τη μελλοντική ανάπτυξη των επιστημονικών γνώσεων. Επομένως, αδυνατούμε να προβλέψουμε τη μελλοντική πορεία της ανθρώπινης ιστορίας».4 Προκειμένου δε να υποστηρίξει την άποψή του όσο το δυνατόν πιο πειστικά, αναλύει τις θέσεις που διατυπώνουν οι θεωρητικοί της ιστορικότητας, τις οποίες κατανέμει σε δύο κατηγορίες που ο ίδιος αποκαλεί αντίστοιχα «αντινατουραλιστικές» και «νατουραλιστικές». Στην πρώτη συγκεντρώνει τις απόψεις όλων όσων διαχωρίζουν τις μεθόδους που ακολουθούν οι ιστορικές και οι κοινωνικές επιστήμες από εκείνες που χρησιμοποιούν οι επιστήμες της φύσης. Στη δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει τις απόψεις όσων εμπνέονται από τις μεθόδους των θετικών επιστημών επιχειρώντας να τις εφαρμόσουν στον χώρο της Ιστορίας.
Σχετικά με τις αντινατουραλιστικές θεωρίες ο Popper παρατηρεί ότι κάθε ερμηνεία αυτού του είδους, είτε αυτή προβάλλεται ως καθαρά ιστορική είτε ως κοινωνιολογική, ακολουθεί μια ορισμένη γραμμή και επιλέγει συγκεκριμένα σημεία τα οποία αναδεικνύει στην επιφάνεια επιχειρώντας να τα θεμελιώσει και να στηρίξει όλα τα υπόλοιπα επάνω σε αυτά. Ωστόσο, πρόκειται για σημεία που διαφέρουν από τον έναν ερευνητή στον άλλο, από μια εποχή στην άλλη, από μια κοινωνία στην άλλη, γιατί τα ιστορικά γεγονότα διαχέονται προς πολλές κατευθύνσεις και επιδέχονται πολλών ειδών ερμηνείες. Δεν είναι δυνατόν, επομένως, να εδραιωθεί μια αποκλειστική μέθοδος για τη διερεύνηση των ιστορικών φαινομένων. Το μόνο που μπορούμε να πράξουμε μια και δεν γίνεται διαφορετικά, είναι να αποκτήσουμε συνείδηση της πολλαπλότητας των δυνατών ερμηνειών και να επιλέξουμε μία από αυτές, έχοντας όμως πλήρη επίγνωση της ύπαρξης των υπολοίπων.
Όσο δε για τις νατουραλιστικές απόψεις, που διαμορφώνονται στα χνάρια των θετικών επιστημών, όπως είναι οι επιστήμες της Φύσης ή τα Μαθηματικά, είτε είναι θεωρητικές είτε όχι, δεν μπορεί να υπάρξει αντιστοιχία ανάμεσα σε αυτές και την Ιστορία. Εάν συγκρίνουμε π.χ. τα Μαθηματικά ή τη θεωρητική Φυσική με τις ιστορικές επιστήμες, η διαφορά φαίνεται αμέσως. Έγκειται στο γεγονός ότι, στις τελευταίες, είναι δύσκολο να συναγάγουμε γενικούς νόμους επάνω στους οποίους να τις στηρίξουμε. Ενώ στις θετικές επιστήμες οι νόμοι λειτουργούν και σαν κέντρα ενδιαφέροντος από τα οποία ξεκινούν οι παρατηρήσεις, πράγμα που δεν ισχύει στην περίπτωση της Ιστορίας. Εδώ, οι όποιοι καθολικοί νόμοι ηχούν τις περισσότερες φορές ως κοινοτυπίες, οι οποίες χρησιμοποιούνται ασυναίσθητα και δεν εκπληρώνουν τον ίδιο ουσιαστικό προορισμό.
Βέβαια, δεν μπορεί να υπάρξει Ιστορία δίχως την αποδοχή κάποιας θέσης. Όπως συμβαίνει και με τις Φυσικές Επιστήμες, η Ιστορία είναι επιλεκτική. Διαφορετικά θα ήταν μια συλλογή από απροσδιόριστο υλικό. Η προσπάθεια όμως να την εδραιώσουμε επάνω σε καθολικούς νόμους και να ακολουθήσουμε αιτιακές σειρές ανατρέχοντας στο απώτερο παρελθόν, ουδόλως διευκολύνει τη θέση μας. Το συγκεκριμένο αποτέλεσμα στο οποίο θα προσβλέπαμε σε μια τέτοια περίπτωση θα ξεκινούσε από έναν μεγάλο αριθμό ανομοιογενών αιτίων. Διότι οι αρχικές συνθήκες είναι ποικίλες και περίπλοκες και επειδή οι περισσότερες από αυτές δεν παρουσιάζουν για τον ιστορικό παρά μικρό ενδιαφέρον. Σύμφωνα πάντα με τον Popper, ο μόνος τρόπος προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τη δυσκολία αυτή, είναι να εισαγάγουμε στην Ιστορία μια επιλεγμένη από πριν άποψη. Δηλαδή, να γράψουμε την Ιστορία εκείνη που μας ενδιαφέρει.
Όσο για τις επιστήμες που στηρίζονται σε παρατηρήσεις και σε πειράματα, και εδώ υπάρχει επιλογή. Όσα επιλέγουμε, τα στηρίζουμε σε θεωρίες, έστω και αν πρόκειται για απλές υποθέσεις. Είτε είναι καθολικές είτε όχι, είναι δυνατό να επαληθευτούν. Εάν δεν συμβιβάζονται με τις παρατηρήσεις και τα πειράματά μας, τις απορρίπτουμε. Αντίθετα, οι ιστορικές προσεγγίσεις δεν επαληθεύονται επακριβώς. Από τη φύση τους είναι τέτοιες που δεν μπορούν να απορριφθούν με απόλυτη βεβαιότητα. Γι’ αυτό και η φαινομενική τους επιβεβαίωση στερείται αντικειμενικής αξίας. Πρόκειται απλώς για ερμηνείες που δίνουμε στα ιστορικά γεγονότα, εν μέσω άλλων πολλών που θα ήταν δυνατό να διατυπωθούν.
Σύμφωνα με τον Popper, μπορεί βέβαια να ερμηνεύσει κανείς την Ιστορία ως ιστορία της πάλης των τάξεων ή σαν ιστορία της πάλης των φυλών για επικράτηση, ή σαν ιστορία των θρησκευτικών ιδεών, ή σαν αναμέτρηση ανάμεστα στην κλειστή και την ανοικτή κοινωνία, ή, ακόμη, σαν ιστορία της επιστημονικής και της τεχνολογικής προόδου. Όλες αυτές είναι ενδιαφέρουσες απόψεις και από κάθε άποψη θεμιτές. Όταν όμως κάποια από αυτές παρουσιάζεται από τον ιστορικό ή από τον φιλόσοφο με τρόπο αποκλειστικό, σαν να πρόκειται για τη μοναδική και σαν να μην επιδέχεται καμία αντίρρηση, ενώ υπάρχει πληθώρα άλλων δυνατών ερμηνειών, τότε προκύπτει πρόβλημα.
Οι αντιλήψεις του Popper αποκαλύπτουν την απόσταση που χωρίζει την Ιστορία από τις άλλες επιστήμες. Πρέπει όμως να προσθέσουμε ότι η έννοια της ιστορικότητας δεν αναφέρεται μόνο στην Ιστορία αλλά και σε όλες τις άλλες περιοχές των ανθρωπίνων γνώσεων. Αυτό που συνήθως αποκαλούμε Ιστορία, δεν αποτελεί παρά μονάχα ένα τμήμα του συνόλου όταν περιορίζεται στη μελέτη των πολιτικών και κοινωνικών γεγονότων. Εάν διευρύνουμε την έννοια της ιστορικότητας ούτως ώστε να συμπεριλάβει όλες τις επιστήμες και γενικότερα ο,τιδήποτε αποτελεί έκφανση του ανθρωπίνου πνεύματος και εκφράζει την ανθρώπινη παρουσία επάνω στη Γη, η έννοια αυτή πολλαπλασιάζεται εντυπωσιακά. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα που να μη διαθέτει τη δική του ιστορία. Ακόμα και η ίδια η Φύση.
Βέβαια, η ολοκληρωτική ερμηνεία ενός φαινομένου μέσα από την ιστορία του περιλαμβάνει και μια δόση φαντασίας. Γιατί δεν πρέπει να λησμονούμε πως αξιολογούμε το παρελθόν με βάση τα δεδομένα της δικής μας εποχής. Ο κίνδυνος καιροφυλακτεί όταν γενικεύουμε τα συμπεράσματά μας στην προσπάθειά μας να αποκαταστήσουμε ακέραιο το παρελθόν και μάλιστα το απώτερο παρελθόν χρησιμοποιώντας τα τωρινά σχήματα σκέψης. Η ερμηνεία, όχι μόνο των πολιτικών γεγονότων αλλά και των φυσικών φαινομένων, εξαρτάται από το πρίσμα κάτω από το οποίο τα αξιολογούμε και που διαφέρουν για τον κάθε λαό, για την κάθε εποχή, για το κάθε πολιτικό σύστημα. Όσο και αν θέλουμε να πιστεύουμε στην αντικειμενικότητα της επιστήμης, ούτε αυτή είναι ολότελα απαλλαγμένη από τέτοιου είδους επιρροές, όταν μάλιστα την μελετάμε στην πορεία της ιστορίας της.
Όταν λοιπόν κάνουμε λόγο περί αναδρομής στην Ιστορία, οφείλουμε να παραδεχτούμε πως είναι εξαιρετικά δύσκολο να ευθυγραμμιστούμε με το πνεύμα των ανθρώπων της κάθε εποχής και με τους τύπους των ερμηνειών στις οποίες αυτοί προστρέχουν. Ο Μεσαίωνας, λόγου χάρη, είχε τις δικές του κοσμοαντιλήψεις που διαφέρουν ουσιαστικά από τις δικές μας, είναι δε απόλυτα φυσιολογικό οι αξιολογήσεις και οι μορφές που χρησιμοποιούσε να μην έχουν τίποτα το κοινό με τις δικές μας.
Ωστόσο, το γεγονός και μόνο ότι η ιστορική μέθοδος, από την ίδια της τη φύση, μας προτρέπει να εισχωρήσουμε και σε άλλες εποχές, προσφέροντάς μας τη δυνατότητα να γνωρίσουμε αντιλήψεις διαφορετικές από εκείνες που έχουμε σήμερα, επιτρέπει, περισσότερο από κάθε άλλη μέθοδο, να σχηματίσουμε μια ζωντανή εικόνα για τη σχετικότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων.
Αυτός είναι, κατά την άποψή μας, ο κυριότερος λόγος, για τον οποίον η έννοια της ιστορικότητας αποτελεί μια εξαιρετικά σημαντική παράμετρο. Γιατί ανταποκρίνεται σε μια μέθοδο έρευνας που μας επιτρέπει να μελετήσουμε με πληρέστερη κατανόηση τις επιστήμες που έχουν ως επίκεντρο τον Άνθρωπο ή τη Φύση. Υπό αυτό το πρίσμα και παρά τις όποιες επιφυλάξεις, δεν μπορούμε παρά να δώσουμε δίκιο στον Auguste Comte, που πρέσβευε ότι προκειμένου να γνωρίσουμε καλύτερα ένα φαινόμενο είναι απαραίτητο να ανατρέξουμε στην ιστορία του. Είναι η μόνη μεθοδολογική θέση, η οποία αντιτίθεται σε κάθε μορφή δογματισμού που πιστεύει ότι είναι δυνατό να συναγάγει κανείς τελειωτικά συμπεράσματα ως προς τα προβλήματα του κόσμου και του ανθρώπου.
Ενδεχομένως μια τέτοια θέση, η οποία προσδίδει ειδικό βάρος στη σχετικότητα όλων των ειδών της ανθρώπινης γνώσης, μα και συνάμα αναδεικνύει την αξία της ιστορικής μεθόδου, να αντιβαίνει κατά κάποιον τρόπο στο είδος του στοχασμού που εμείς οι ίδιοι καλλιεργούμε, δηλαδή του φιλοσοφικού στοχασμού, θεμελιώδης στόχος του οποίου είναι η αναζήτηση του απολύτου. Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει όμως ότι, μέσα από την έννοια της ιστορικότητας, οσάκις την εφαρμόζουμε συστηματικά σε όλες τις περιοχές της γνώσης, δεν κατορθώνουμε να αντιμετωπίσουμε όλα τα είδη των φαινομένων, ειδικότερα δε τα ανθρώπινα, δίχως καμιά προκατάληψη. Αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο πλεονέκτημα κάθε μεθόδου έρευνας που ανατρέχει στην Ιστορία.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
