Σε ό,τι αφορά τους Βρετανούς, τα περισσότερα από τα μνημεία των δύο Παγκοσμίων Πολέμων βρίσκονται εκτός συνόρων. Φυσικά, δεν μπορεί κανείς να μη φέρει στο νου του τη μάχη της Αγγλίας και το Blitz. Ωστόσο, σε αμφότερες τις περιπτώσεις, ολόκληρη η χώρα και όχι μόνο συγκεκριμένα σημεία της τελευταίας, υπέστησαν τις συνέπειες των αεροπορικών βομβαρδισμών. Το Λονδίνο, το Κόβεντρι και άλλες μαρτυρικές πόλεις συμπεριλαμβάνονται στη μακροσκελή κατάσταση, σε θέση περιοπής μάλιστα. Ελάχιστες υπήρξαν, τελικά, οι πόλεις εκείνες (ακόμα και οι μεσαίου μεγέθους) που κατάφεραν να εξέλθουν αλώβητες από την τρομακτική αυτή δοκιμασία.
Από την άλλη πλευρά, είναι συγκεκριμένες οι μάχες που σημάδεψαν τη συλλογική συνείδηση των Βρετανών. Πρόκειται για τις μάχες του Hastings (1066), του Agincourt (1415), του Βατερλώ (1815), τη ναυμαχία του Τραφάλγκαρ (1805). Από όλες τις παραπάνω, μόνο η πρώτη διεξήχθη επί βρετανικού εδάφους. Ο 20ός αιώνας, με τη διενέργεια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, μάς έχει εφοδιάσει με παρόμοιες καταστάσεις πεδίων εχθροπραξιών. Οι σημαντικότερες αναφορές στρέφονται γύρω από τη Φλάνδρα και την κοιλάδα του Somme για το Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, γύρω από τη Δουνκέρκη και τη Νορμανδία για τον Δεύτερο. Η επιλογή είναι σχετική και αντικατοπτρίζει την ιστορία, έτσι όπως την έχουν διδαχθεί οι διάφορες γενιές. Είναι πολύ πιθανό, η σημερινή γενιά των Βρετανών να μην επιλέξει τις ίδιες ημερομηνίες με εκείνες της γενιάς που βίωσε τον πόλεμο ή ανδρώθηκε αμέσως μετά τον τερματισμό του. Ωστόσο, ακόμα και οι νέες γενιές είναι αδύνατο να διαγράψουν εντελώς ορισμένες μνήμες, οι οποίες διαιωνίζονται και μέσω της οργάνωσης επίσημων επετειακών τελετών, της συνεχούς αναπαραγωγής από τα αφιερώματα των μέσων μαζικής ενημέρωσης, από τις κινηματογραφικές ταινίες και σε πολλές περιπτώσεις από τις νέες εκδοχές των τελευταίων. Ο πόλεμος βρέθηκε επίσης στο επίκεντρο των πολιτικών αντιπαραθέσεων με αφορμή τη διενέργεια του δημοψηφίσματος για το Brexit, το 2016. Άνω των 75 ετών από τη λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, οι μνήμες των γεγονότων εξακολουθούν να βρίσκονται βαθιά ριζωμένες στη συλλογική συνείδηση των Βρετανών.
Δουνκέρκη και Ντόβερ
Όπως είναι επόμενο, η Δουνκέρκη κατέχει σημαίνουσα θέση στον κατάλογο των πεδίων των μαχών. Το επεισόδιο της επιχείρησης Dynamo, με την εκκένωση, μεταξύ 26 Μαΐου και 4 Ιουνίου 1940, του μεγαλύτερου τμήματος του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος (British Expeditionary Force) καθώς και αξιομνημόνευτου αριθμού Γάλλων στρατιωτών από το λιμάνι της Δουνκέρκης και τις παρακείμενες ακτές Malo-les-Bains, Zuydcoote, Bray-Dunes, La Panne, κατόπιν της νικηφόρου προέλασης του γερμανικού στρατού, είναι γνωστή σε όλους. Έκτοτε, η Δουνκέρκη εισέβαλε τόσο στη συλλογική συνείδηση των Βρετανών όσο και στη γλώσσα τους. Οι αναφορές στο «πνεύμα της Δουνκέρκης» (Dunkirk Spirit) κυριάρχησαν στην εκφορά του πολιτικού λόγου, ειδικότερα σε συζητήσεις σχετικές με την εθνική ταυτότητα, με την πρόσληψη από τους ίδιους τους Βρετανούς της εικόνας που διαμορφώνουν για τον εαυτό τους, με την καλλιέργεια του είδους των σχέσεων με τις χώρες της αντίπερα όχθης της Μάγχης, κυρίως την εποχή του Brexit.
Επιπρόσθετα, η Δουνκέρκη λειτουργεί ως συμμετρικό αντίβαρο ενός άλλου, παλαιότερου, μύθου. Του μύθου των «λευκών βράχων του Ντόβερ» (White Cliffs of Dover). Υπό αυτό το πρίσμα, το Ντόβερ και η Δουνκέρκη αποτελούν ένα αναπόδραστο δίδυμο, έστω και αν, για τους Γάλλους, τη θέση της Δουνκέρκης υποκαθιστά το Καλαί (λόγω του ότι πρόκειται για το συντομότερο πέρασμα του στενού της Μάγχης). Η αντίθεση ανάμεσα στις ατελείωτες ακτές και τους αμμόλοφους της Δουνκέρκης, εκτεθειμένους στους ανέμους και τις θαλασσοταραχές από τη μια πλευρά, και το βραχώδες έδαφος του Ντόβερ ως φυσικό ανάχωμα ενάντια σε οποιονδήποτε επίδοξο εισβολέα, με έναν πύργο, στην κορυφή, ο οποίος δεσπόζει ολόκληρης της περιοχής, από την άλλη, αποκτά συμβολική διάσταση. Δεν είναι τυχαία η σχετική αναφορά στον Ριχάρδο τον Β΄ του William Shakespeare:
“This royal throne of kings, this crowned island, this land of majesty, this seat of war, this other Eden—almost paradise—this fortress built by Nature as her home against disease and invaders, this happy race of men, this little world, this precious stone set in the silver sea (which acts as a wall or a moat that defends a castle against the jealousy of less happy nations), this blessed plot of land, this earth, this realm, this England, this nurse, this birthplace of royal kings who are feared and respected for their ancestry, as famous for their deeds of Christian service and true chivalry as is the tomb of Jesus! This land of such dear souls, this dear dear land, beloved for her reputation through the world [ England, surrounded by the triumphant sea, with a rocky shore that beats back the jealousy of the sea god Neptune […].”1
O Winston Churchill συμπεριέλαβε επανειλημμένα το παραπάνω πνεύμα στους πύρινους λόγους του. Το ίδιο έπραξαν ορισμένοι μεταγενέστεροι πολιτικοί ηγέτες και ένα μέρος από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ειδικότερα οσάκις θίγονταν θέματα όπως η πρόσληψη της εικόνας της Μεγάλης Βρετανίας, η ιστορία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τέλος, οι σχέσεις με τα κράτη της ηπειρωτικής Ευρώπης.
Για τους Βρετανούς, η Δουνκέρκη εκπροσωπούσε μια κόλαση ή, καλύτερα, μια παγίδα, από την οποία έπρεπε πάση θυσία να δραπετεύσουν. Είναι χαρακτηριστική η έκφραση της εποχής εκείνης, η οποία αποδόθηκε στον Churchill: «Εάν διασχίσετε αυτή την κόλαση, θα πρέπει να συνεχίσετε τον δρόμο σας». Σε αντιδιαστολή με την εικόνα αυτή, το Ντόβερ αντιμετωπιζόταν ως ένα καταφύγιο για όσους στρατιώτες είχαν καταφέρει να εκκενωθούν, ως ένα προσωρινό λιμάνι σωτηρίας και ως ένα ανάχωμα ενάντια στη λαίλαπα του ναζισμού. Πόσο μάλλον που επρόκειτο για μια οχυρή θέση, η οποία διαδραμάτισε κομβικό ρόλο ως προς την επιτυχή έκβαση της επιχείρησης Dynamo. Η ανακαίνιση του εμβληματικού κάστρου του, το 2011, ξαναζωντάνεψε τις μνήμες του 1940, χάρη στην επιτόπου οργάνωση και φιλοξενία σημαντικών εκθέσεων.
Για τους Γάλλους, αντίθετα, η Δουνκέρκη καταλαμβάνει μια μάλλον ελάσσονα θέση στο ευρύτερο πλαίσιο της μάχης της Γαλλίας. Πόσο μάλλον που για πολλούς εξ αυτών, το ομώνυμο λιμάνι προσλάμβανε διαστάσεις μιας ακρόπολης, η οποία έπρεπε να αντέξει πάση θυσία ενάντια στους Γερμανούς. Ό,τι ακριβώς ίσχυε για τους Βρετανούς στην περίπτωση του Ντόβερ. Η διεκπεραίωση της επιχείρησης Dynamo και η διενέργεια όλων όσων είχαν προηγηθεί στο επιχειρησιακό θέατρο της βόρειας Γαλλίας και του Βελγίου, διεύρυναν το χάσμα των διηγήσεων μεταξύ Βρετανών και Γάλλων. Η αδιαμφισβήτητη ήττα του γαλλικού, βρετανικού και βελγικού στρατού από την ακαταμάχητη γερμανική πολεμική μηχανή και τον «αστραπιαίο πόλεμο» (Blitzkrieg), στον οποίο τόσο απρόσμενα η τελευταία είχε επιδοθεί, προκάλεσαν στις τάξεις των Συμμάχων αλυσιδωτές αλληλοκατηγορίες περί έλλειψης αλληλεγγύης. Σε ένα αρχικό στάδιο, η διαταγή για εκκένωση του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος τελούσε εν αγνοία του γαλλικού Γενικού Επιτελείου. Με την έναρξη της επιβίβασης στα πλοία, η προτεραιότητα δινόταν αποκλειστικά στα βρετανικά στρατεύματα. Μοιραία, επομένως, η όλη υπόθεση προσέλαβε συγκρουσιακές διαστάσεις ανάμεσα στις δύο χώρες. Η οπτική της καθεμιάς διέφερε παρασάγγας από εκείνη της άλλης. Για τους Βρετανούς, η ταπεινωτική ήττα, έπειτα από μια χαοτική αναμέτρηση, μπορούσε να μετεξελιχθεί σε «θαύμα» μέσω της διάσωσης μιας ολόκληρης στρατιάς, ανέπαφης σχεδόν σε έμψυχο δυναμικό και έτοιμης να αξιοποιηθεί στο άμεσο μέλλον. Αντίθετα, για τους Γάλλους, η Δουνκέρκη συμβολίζει το επιστέγασμα μιας εθνικής καταστροφής.
Η Δουνκέρκη και η ανάδυση ενός μύθου
Ήδη από τότε, καθώς και μέσα στις μέρες που ακολούθησαν, έκαναν την εμφάνισή τους ορισμένα στοιχεία, τα οποία παραπέμπουν στην ενεργοποίηση του «πνεύματος της Δουνκέρκης». Παρόλη την ήττα, την οποία οι Βρετανοί υπέστησαν στο Βέλγιο και στη βόρεια Γαλλία, σε μεγάλο ποσοστό εξαιτίας μιας ανεπαρκούς διοίκησης, το επεισόδιο της Δουνκέρκης προσέλαβε αυτοστιγμεί διαστάσεις μιας επικής αντίστασης. Οι ανταποκρίσεις στον βρετανικό τύπο καθώς και στα κινηματογραφικά επίκαιρα της εποχής (κατά κύριο λόγο Pathé) εκθείαζαν την εθνική ομοψυχία ενάντια στη γερμανική απειλή. Κοινή γνώμη και κυβέρνηση, όλες οι κοινωνικές τάξεις, άνδρες και γυναίκες, με άλλα λόγια ολόκληρο το έθνος είχε συσπειρωθεί σε μια υπέρτατη προσπάθεια. Η θετική έκβαση της εκκένωσης παρουσιάστηκε ως «το θαύμα της Δουνκέρκης» και ως λύτρωση. Μειονεκτώντας στους αιθέρες, πολεμώντας μέχρις εσχάτων σε μια αναμέτρηση τύπου Δαυίδ εναντίον Γολιάθ, οι Βρετανοί είχαν, έστω, καταφέρει να διασώσουν το στράτευμά τους, γεγονός, το οποίο τούς επέτρεπε να προετοιμαστούν για το επόμενο στάδιο των εχθροπραξιών. Η ταλαιπωρία και η φθορά των ανδρών ήταν εμφανής. Άλλο τόσο, όμως, και η ικανότητά τους να επιβιώνουν μιας άνισης αντιπαράθεσης. Ορισμένοι άλλοι ερμήνευσαν το επεισόδιο της Δουνκέρκης σαν μια διαδικασία εθνικής κάθαρσης. Ανάλογες αντιδράσεις σημειώθηκαν πρόσφατα και στο πλαίσιο των πολιτικών συγκρούσεων με αφορμή το Brexit. Το 1940, στη συνείδηση των Βρετανών, η Δουνκέρκη εξομοιωνόταν με άλλες ένδοξες στιγμές του παρελθόντος, όπως η καταστροφή της ισπανικής αρμάδας το 1588 ή η μάχη του Βατερλώ το 1815.
Evacuation Of The BEF / British Pathé FILM ID:1047.12
Η εικόνα της Μεγάλης Βρετανίας, απομονωμένης από την υπόλοιπη ήπειρο, μόνης απέναντι στη γερμανική λαίλαπα, αποτυπώνεται εύγλωττα στο σκίτσο του David Low, που δημοσιεύθηκε στις 18 Ιουνίου του 1940 στον Τύπο, με τίτλο “Very well, alone!”. Απεικονίζει έναν Βρετανό στρατιώτη στο χείλος του γκρεμού του Ντόβερ, με υψωμένη γροθιά ενάντια στην τρικυμισμένη θάλασσα αλλά και στην εχθρική αεροπορία. Πρόκειται για μια διάσημη εικόνα, η οποία αξιοποιήθηκε συχνά μέχρι σήμερα με πάμπολλες αφορμές. Στις διάφορες διηγήσεις, η βρετανική αντίσταση προβλήθηκε δεόντως, σε αντιδιαστολή, μάλιστα, με την αδράνεια άλλων. Βέβαια, η οπισθοφυλακή, η οποία θυσιάστηκε επιτόπου ηρωικά για την επιτυχή διεκπεραίωση της εκκένωσης, απαρτιζόταν κατά κύριο λόγο από Γάλλους. Ωστόσο, για πολλούς Βρετανούς, η Γαλλία ευθυνόταν για την ήττα, εξαιτίας της αδυναμίας και της έλλειψης αποτελεσματικότητας που επέδειξε καθ’ όλη τη μάχη των μηνών Μαΐου και Ιουνίου 1940. Αναμφίβολα, τηρουμένων των αναλογιών, οι απώλειες του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος, της καλύτερης, ίσως, μηχανοκίνητης μονάδας στις τάξεις των Συμμάχων, ήταν περίπου οι ίδιες. Μεγάλος αριθμός νεκρών, τραυματιών, αιχμαλώτων και το σύνολο του εξοπλισμού, το οποίο έπεσε σχεδόν ανέπαφο στα χέρια των Γερμανών και χρησιμοποιήθηκε κατόπιν από αυτούς. Επίσης, ουδείς ήταν σε θέση να αμφισβητήσει πως η διαφυγή από τη Δουνκέρκη αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα μιας θεαματικής ήττας. Όμως, η αποτυχία χρεώθηκε αρχικά στους Βέλγους, οι οποίοι αθέτησαν τις υποχρεώσεις τους συνθηκολογώντας μονομερώς, δίχως να ενημερώσουν τους υπόλοιπους Συμμάχους, με τους Γερμανούς. Πολύ σύντομα, ανάλογη κατακραυγή βάρυνε και τους Γάλλους. Η έκβαση της επιχείρησης Dynamo επέτρεπε στους Βρετανούς να ισχυρίζονται ότι, μόνοι μεταξύ των υπόλοιπων Συμμάχων, ήσαν εκείνοι που συνέχιζαν τον πόλεμο.
Ενοχοποιήσεις και αντεγκλήσεις δεν άργησαν να αναδυθούν στην επιφάνεια. Για τους Γάλλους, η υποχώρηση προς τον θύλακα της Δουνκέρκης ήταν επακόλουθο της αδράνειας του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος ενόσω μαίνονταν οι εχθροπραξίες στη βόρεια Γαλλία και στο Βέλγιο. Συνάμα και έμπρακτη απόδειξη της πρόθεσης των Βρετανών να τους εγκαταλείψουν στη μοίρα τους. Αντίθετα, στο Λονδίνο, ήταν διάχυτη η αίσθηση πως η ήττα οφειλόταν στις εγγενείς και χρόνιες αδυναμίες των γαλλικών ενόπλων δυνάμεων: διαφθορά, ανευθυνότητα και ηττοπάθεια. Κατόπιν τούτων, το επεισόδιο της Δουνκέρκης αντιμετωπίστηκε υπό πολλαπό πρίσμα. Για τους Γάλλους, δεν ήταν τίποτα παραπάνω από ένα δευτερεύουσας σημασίας κεφάλαιο της μάχης της Γαλλίας. Η μόνη εικόνα, την οποία είχαν συγκρατήσει στη μνήμη τους, υπήρξε εκείνη της ηρωικής αντίστασης και, ουσιαστικά, θυσίας της γαλλικής οπισθοφυλακής κατά μήκος της περιμέτρου του θύλακα. Έχουμε ήδη αναφερθεί στον εκ διαμέτρου αντίθετο τρόπο, με τον οποίο το ίδιο επεισόδιο λειτούργησε στη συνείδηση των Βρετανών. Η συμβολή του Τύπου υπήρξε καθοριστική. Οι πολεμικοί ανταποκριτές, έστειλαν από τις ακτές της εκκένωσης μνημειώδεις περιγραφές. O Bernard Gray της Sunday Pictorial, τιτλοφόρησε το άρθρο του της 2ας Ιουνίου «Η μεγαλειώδης ιστορία της Δουνκέρκης».
«Πολλά είναι τα ένδοξα επεισόδια μέσα στα δύο χιλιάδες χρόνια της ιστορίας μας. Αν, όμως, ο μεγάλος Βρετανός ιστορικός Thomas Babington Macaulay (1800-1859) καλείτο να επιλέξει ένα από αυτά, η προτίμησή του αναμφίβολα θα στρεφόταν στην εβδομάδα που πέρασε. Λίγο αξίζει η καταστροφή της αρμάδας. Ξεχάστε τη μάχη του Βατερλώ και την εποποιΐα του Τραφάλγκαρ. Η εβδομάδα αυτή, μέσα από την ήττα, ανέδειξε την Βρετανική Αυτοκρατορία στον ύψιστο βαθμό».2
Σύμφωνα με τον George Ward Price της Daily Mail, η Δουνκέρκη αντιπροσώπευε «μια ανεπανάληπτη σκηνή ηρωισμού, πολεμικού σθένους και αποφασιστικότητας, η οποία θα παραμείνει αλώβητη στο διηνεκές».3
Στον μεγαλειώδη λόγο, τον οποίο εκφώνησε στις 4 Ιουνίου ενώπιον της Βουλής των Κοινοτήτων ταυτόχρονα με τη λήξη της επιχείρησης Dynamo, ο Churchill φρόντισε να προσγειώσει την κοινή γνώμη στην αδυσώπητη πραγματικότητα: «Θα ήταν λάθος να προσδώσουμε σε αυτή τη λύτρωση διαστάσεις θριάμβου. Οι πόλεμοι δεν κερδίζονται με εκκενώσεις».4
Μια ακόμη αναπαράσταση της Δουνκέρκης, ιδιαίτερα δημοφιλής, επικεντρώνει στη συμβολή των ανωνύμων και την αποστολή του στολίσκου, απαρτιζόμενου από μικρά πλοία, που διέσχισε τη Μάγχη με σκοπό να διασώσει όσο το δυνατόν περισσότερους στρατιώτες από τις ακτές, όπου τα μεγάλα πλοία δεν ήταν σε θέση να πλησιάσουν. Ο J. B. Priestley, στην ανάλυση, η οποία μεταδόθηκε στις 5 Ιουνίου από την εκπομπή Postscript του BBC, εκθείαζε τον ηρωισμό και την αυτοθυσία του ανώνυμου πλήθους:
«Όταν τα εγγόνια μας μάθουν τον τρόπο, με τον οποίο μπήκαμε σε αυτόν τον πόλεμο, αρπάζοντας τη δόξα μέσα από την ήττα προκειμένου να προχωρήσουμε προς τη νίκη, θα πληροφορηθούν με ποιό τρόπο τα μικρά σκάφη αναψυχής πήγαν μέχρι την κόλαση για να επανέλθουν στη συνέχεια θριαμβευτικά. Πρόκειται για ένα φαινόμενο τυπικά βρετανικό, μέσα στην παράνοια και το μεγαλείο που το χαρακτηρίζουν […] Ό,τι ξεκίνησε σαν μια ανεπανάληπτη σύγχιση, σαν μια μακροσκελής κατάσταση γεμάτη συμφορές, μετεξελίχθηκε σε μια εποποιΐα ανδρείας και ηρωισμού. Έχουμε αποδείξει στη μακροχρόνια ιστορία μας πως διαθέτουμε τα μέσα για μια τέτοια μεταμόρφωση. Μέσα από μια άβυσσο ταπείνωσης, ανέτειλε ένας λαμπερός ήλιος».5
Η Δουνκέρκη στη συλλογική συνείδηση μετά το 1945
Δεν χωρά αμφιβολία ότι η καλλιέργεια και ενίσχυση της εικόνας μιας ηρωικής και αντιστέκουσας Μεγάλης Βρετανίας στο μέσο της ήττας των μηνών Μαΐου και Ιουνίου 1940 όπως και στη διάρκεια της επακολουθήσασας μάχης της Αγγλίας, ήταν πρωτίστης σημασίας για την τόνωση του ηθικού. Συνεπώς, η Δουνκέρκη ήταν ένας «αναγκαίος μύθος».6 Αλλά και μετά τη λήξη του πολέμου, το ονομαζόμενο «πνεύμα της Δουνκέρκης» παρέμεινε για πολλά ακόμα χρόνια λειτουργικό στη συλλογική συνείδηση των Βρετανών, ειδικότερα σε περιόδους κρίσεων και αντιπαραθέσεων με άλλα κράτη. Ορισμένα παραδείγματα αρκούν προκειμένου να αποδειχθεί του λόγου το αληθές. Ήδη από το 1945, το προεκλογικό πρόγραμμα του Εργατικού Κόμματος χαρακτηριζόταν ως «έκφραση του πνεύματος της Δουνκέρκης».7 Το 1961, ο Harold Wilson επέκρινε τη χρήση του ως απάντηση στις κρίσεις, τις οποίες αντιμετώπιζε η χώρα του. Ωστόσο, μόλις ανήλθε στον πρωθυπουργικό θώκο τρία χρόνια αργότερα, προέτρεψε προσωπικά τα μέλη του κόμματος να υιοθετήσουν το «πνεύμα της Δουνκέρκης», προκειμένου να μπορέσουν διαχειριστούν το δυσβάστακτο εμπορικό έλειμμα.
Αναφορές στο ίδιο πνεύμα συναντά κανείς με αφορμή κρίσιμες αθλητικές εκδηλώσεις με στόχο την ανατροπή ενός αρνητικού αποτελέσματος. Ή, ακόμα, πολύ πρόσφατα, στο πλαίσιο της πανδημίας του Covid-19. Η κινηματογραφική ταινία Dunkirk (1958) του Leslie Norman με πρωταγωνιστές τους John Mills και Richard Attenborough κινείται σε ανάλογο μήκος κύματος, εξάροντας το φλέγμα και τον ηρωισμό των Βρετανών στρατιωτών. Διαμετρικά αντίθετη, κατά πολύ πιο αντιπολεμική (προφανώς επειδή επικεντρώνει στη γαλλική διάσταση) είναι η ταινία Week-end à Zuydcoote (1964) του Henri Verneuil, με πρωταγωνιστές τους Jean-Paul Belmondo, Catherine Spaak, Pierre Mondy και Jean-Pierre Marielle, βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Robert Merle (1949), αυτόπτη μάρτυρα της κόλασης της Δουνκέρκης.
Το επεισόδιο της Δουνκέρκης βρέθηκε και στο επίκεντρο της κρίσης του Brexit. Οι έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι οποίες προηγήθηκαν της διεξαγωγής του σχετικού δημοψηφίσματος του 2016 όπως και στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων με τις Βρυξέλλες, που κατέληξαν στη συνομολόγηση του Συμφώνου του Δεκεμβρίου 2020, χαρακτηρίζονταν από πάμπολες αναφορές στην εποχή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Για τους οπαδούς του Brexit, μια έξοδος από την Ευρωπαϊκή Ένωση ισοδυναμούσε, μεταξύ άλλων, με έναν καλύτερο έλεγχο των συνόρων και, κατ’ επέκταση, με μια αποτελεσματικότερη διαχείριση του σοβαρότατου μεταναστευτικού προβλήματος. Για πολλούς εξ αυτών, η Ενωμένη Ευρώπη αποτελούσε ισοδύναμη απειλή με εκείνη της Γερμανίας του 1940. Πολιτικοί σαν τον Boris Johnson και τον Nigel Farage επωμίστηκαν οικειοθελώς τον ρόλο των υπερασπιστών ενάντια στον αποκαλούμενο κίνδυνο. Οι ίδιοι παρομοίωσαν το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος με λύτρωση ανάλογων διαστάσεων με αυτή των μηνών Μαΐου και Ιουνίου 1940. Εάν, μετά την αποχώρηση, η χώρα βίωνε δύσκολες στιγμές, η ευθύνη αναλογούσε στους Ευρωπαίους και ειδικότερα στους Γερμανούς και στους Γάλλους. Η εικόνα μιας Μεγάλης Βρετανίας, μαχόμενης μόνης ενάντια στους αντιπάλους της, ταίριαζε ιδανικά με τη συγκεκριμένη περίσταση.
Ο Borris Johnson και άλλοι επώνυμοι αρχιτέκτονες του Brexit, προχώρησαν σε έναν έντεχνο παραλληλισμό της ναζιστικής Γερμανίας του 1940 με την τελούσα υπό γερμανική κηδεμονία Ευρωπαϊκή Ένωση του 2016, φθάνοντας μέχρι σημείου να αποκαλέσουν την τελευταία «Α Gestapo-controlled Nazi EU».8 Η όλη εκστρατεία υπέρ της αποχώρησης διεξήχθη μέσα σε ανάλογους στρατιωτικούς τόνους: η Μεγάλη Βρετανία είχε αντιμετωπίσει επιτυχώς τη ναζιστική λαίλαπα. Το ίδιο έπρεπε να πράξει και τώρα. Ο Churchill είχε κατηγορηματικά αποκλείσει κάθε υπόνοια περί παράδοσης. Το ίδιο όφειλε να συμβεί και τώρα. Ο François Hollande εμφανιζόταν ως διοικητής ενός στρατοπέδου συγκέντρωσης, αγωνιζόμενος να εμποδίσει την έξοδο της Μεγάλης Βρετανίας. Οι αντίπαλοι του Brexit ισοδυναμούσαν με τους πολιτικούς, οι οποίοι, μέσα στη δεκαετία του ’30, ενστερνίστηκαν και προήγαγαν την πολιτική του κατευνασμού. Ο Boris Johnson ισχυρίστηκε πως η αδιαλλαξία των Βρυξελλών στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων που διαδέχθηκαν τη διενέργεια του δημοψηφίσματος, είχαν ως συνέπεια την ενδυνάμωση του «πνεύματος της Δουνκέρκης» στη συλλογική συνείδηση των Βρετανών.
Για τους οπαδούς του Brexit, ο παραλληλισμός της διαφυγής από τη Δουνκέρκη με την έξοδο της Μεγάλης Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν αυτονόητος. Μόνο που ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν τερματίστηκε το 1940. Την επιχείρηση Dynamo διαδέχθηκε, τέσσερα χρόνια αργότερα, η επιχείρηση Overlord, δηλαδή η απόβαση των Συμμάχων στις ακτές της Νορμανδίας. Ουδείς, το 1940, συμβιβάστηκε με την ιδέα πως η εκκένωση του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος συμβόλιζε τη λήξη του πολέμου. Πρώτος και καλύτερος ο Churchill, στον ιστορικό λόγο της 4ης Ιουνίου, μίλησε για μελλοντική απελευθέρωση της Ευρώπης και για προσεχή επάνοδο των βρετανικών στρατευμάτων στο έδαφος της Γηραιάς Ηπείρου. Μπορεί μεν οι αναλύσεις του Boris Johnson να εξυπηρέτησαν, μεταξύ των ετών 2016 και 2019, τις πολιτικές και προεκλογικές επιδιώξεις του, ωστόσο απέχουν παρασάγγας από την ιστορική πραγματικότητα των ετών 1940-1945 αλλά και από τη εν γένει σκέψη του Winston Churchill, τον οποίον ο Johnson επιχειρούσε κατά καιρούς να μιμηθεί. Σε αντιδιαστολή με τα όσα υποστήριζαν οι οπαδοί του Brexit, ουδέποτε άλλοτε η Μεγάλη Βρετανία δεν υπήρξε πιστή στην ευρωπαϊκή ιδέα όσο το 1940, όταν αποφάσισε να συνεχίσει, μόνη έστω, τον πόλεμο, αν και βρισκόταν στο χείλος του γκρεμού.
Οι διαπραγματεύσεις με τις Βρυξέλλες για τις συνθήκες εξόδου της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, συνέπεσαν χρονικά με την πρώτη προβολή, το 2017, δύο κινηματογραφικών ταινιών: Dunkirk του Christopher Nolan και Darkest Hour του Joe Wright. Αμφότερες προκάλεσαν νέο γύρο αντιδικιών επιβεβαιώνοντας εκ νέου την ουσιαστική σημασία της μνήμης του πολέμου στον τομέα της εξέλιξης των σχέσεων με τα κράτη της αντίπερα όχθης της Μάγχης. Ο πρέσβης της Ομοσπονδιακής Γερμανίας στο Λονδίνο επισήμανε την εμμονή της κοινής γνώμης με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο: «Η Ιστορία βρίθει από αντιφάσεις και πισωγυρίσματα. Όμως, αν εσείς οι Βρετανοί επιμένετε να επικεντρώνετε την προσοχή σας στο πώς η χώρα σας αντιστάθηκε μόνη ενάντια στη γερμανική κυριαρχία στην Ευρώπη, πρόκειται για μια συμπαθητική μεν αντίληψη, η οποία ουδόλως συνεισφέρει στην επίλυση των προβλημάτων του σήμερα».9
Η παραπάνω παρέμβαση καταδικάστηκε από τις εφημερίδες που είχαν ευθυγραμμιστεί με το Brexit (Daily Mail,10 Spectator11). O Leo McKinstry, συντάκτης της Daily Express, συνέδεσε, πριν από τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος, το «πνεύμα της Δουνκέρκης» με την τρέχουσα πραγματικότητα. Σε άρθρο του της 7ης Αυγούστου 2017, χαρακτήρισε την εκκένωση ως θαύμα, το οποίο επέτρεψε στη Μεγάλη Βρετανία να συνεχίσει την αγώνα ενάντια στη ναζιστική Γερμανία και ως απόδειξη της ηρωικής αποφασιστικότητας του βρετανικού λαού να υπερασπιστεί τη νησιωτική πατρίδα του. Κατά την άποψή του, ήταν αδύνατο να παρακολουθήσει κάποιος την ταινία του Christopher Nolan «…δίχως να αποφύγει τον παραλληλισμό με το Brexit, ογδόντα χρόνα μετά. Το έπος της Δουνκέρκης αποτελούσε κορυφαία στιγμή εθνικής αφύπνισης, τη στιγμή ακριβώς που η Βρετανία, υπό τη διοίκηση του Churchill, επέλεξε να ακολουθήσει έναν δρόμο περισσότερο τολμηρό από εκείνον του κατευνασμού και της ηττοπάθειας. Με τον ίδιο τρόπο, σήμερα, το Brexit προσφέρει τη δυνατότητα να ακολουθήσουμε το δικό μας πεπρωμένο, απαλλαγμένοι από ξένες γραφειοκρατίες και τους οπαδούς τους στους κόλπους του βρετανικού πολιτικού στερεώματος».12
O Nigel Farage, με τη σειρά του, προέτρεψε τους νέους να σπεύσουν να δουν τις ταινίες των Christopher Nolan και Joe Wright. Ωστόσο, σε όλα αυτά υπάρχει μια ένσταση. Οι δύο μνημονευθείσες ταινίες δεν αποτελούν απαραίτητα έναν ύμνο υπέρ του Brexit. Αν υφίσταται ένα περιβάλλον εχθρικό ενάντια στην έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αυτό είναι ο κόσμος του κινηματογράφου και της Τέχνης γενικότερα. Ως εκ τούτου, παραμένει αμφίβολο κατά πόσο η πρόθεση των δύο σκηνοθετών ήταν να προτείνουν μια ανάγνωση, κατάλληλη να υπηρετήσει τους στόχους του Brexit.
Απομυθοποιώντας την Δουνκέρκη – “Debunking Dunkirk”
Η επίκληση της εικόνας της Δουνκέρκης, είτε ως θαύματος είτε ως μύθου, σε στιγμές εθνικής κρίσης, ήταν βαθιά ριζωμένη στη λαϊκή κουλτούρα μεταπολεμικά. Ταυτόχρονα, ωστόσο, επικρίθηκε έντονα ήδη από τη δεκαετία του ’60. Η διαδικασία απομυθοποίησης ξεκίνησε χάρη στις πραγματείες ορισμένων ιστορικών.13 O David Edgerton, π.χ., έκανε λόγο περί ομαδικής αμνησίας των Βρετανών: «H λύτρωση της Δουνκέρκης, ο ηρωισμός της μάχης της Αγγλίας, οι εύθυμες συγκεντρώσεις υπό το Blitz, βρίσκονται στο επίκεντρο της ομαδικής αμνησίας και στην καρδιά της εικόνας της Μεγάλης Βρετανίας, συνεχίζουσας μόνη τον πόλεμο. Ο μύθος αυτός υποτιμά όχι μόνο τη σημασία των διεθνών συμμαχιών, αλλά και τον ουσιαστικό ρόλο, τον οποίο διαδραμάτισε στο πέρασμα του χρόνου η Βρετανική Αυτοκρατορία».14
Αρκετοί είναι οι ιστορικοί εκείνοι, που επισημαίνουν πως οι Βρετανοί αποδίδουν μεγαλύτερη προσοχή και σημασία στην ήττα και στην αντίσταση του 1940, από ό,τι στην τελική επικράτηση του 1945. Η 8η Μαΐου 1945, Ημέρα Νίκης στην Ευρώπη (VE-day) είναι ελάχιστα γνωστή, και το κυριότερο, δεν είναι αργία. Η επικράτηση επί της Ιαπωνίας (VJ-day) εορτάζεται ξεχωριστά στη Μεγάλη Βρετανία (15 Αυγούστου) και στις ΗΠΑ (2 Σεπτεμβρίου). Η εξήγηση για όλα τα παραπάνω θα πρέπει να αναζητηθεί στο γεγονός ότι, το μεν 1940, η Βρετανία βρισκόταν μόνη στο μάτι του κυκλώνα, αντιτάσσοντας μια σθεναρή και ηρωική αποφασιστικότητα, ενώ, αντίθετα, το 1945, είχε υποβαθμιστεί σε ελάσσονα μοίρα, πίσω από τις δύο υπερδυνάμεις του μεταπολεμικού κόσμου.
Με την πάροδο του χρόνου, οι μνήμες των πολέμων φθίνουν εκ των πραγματων. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις, κατά τις οποίες οι μνήμες κινητοποιούν την κοινή γνώμη για την αντιμετώπιση και διαχείριση τρεχόντων προβλημάτων. Το επεισόδιο της Δουνκέρκης είναι μία από αυτές. Άραγε, 85 χρόνια μετά, το «πνεύμα της Δουνκέρκης» εξακολουθεί να είναι λειτουργικό; Υπάρχουν πολιτικοί και δημοσιογράφοι που θεωρούν τη Δουνκέρκη ως σύμβολο της εθνικής ενότητας και της βρετανικής ταυτότητας. Πρόκειται για μια εικόνα, η οποία, στις μέρες μας, έχει εξυμνηθεί από τη μια πλευρά και γελοιοποιηθεί από την άλλη. Ένα πράγμα είναι, πάντως, βέβαιο.Το επεισόδιο της Δουνκέρκης και οι διάφορες αντιπαραθέσεις, οι οποίες το πλαισιώνουν, παραμένουν ζωντανά στη συλλογική συνείδηση των Βρετανών.
The Miracle of Dunkirk: An Illustrated History
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Σημειώσεις
- William Skakespeare, Richard II, 2/1. ↩︎
- Bernard Gray, The Sunday Pictorial, 2 Ιουνίου 1940. Αναφέρεται στο Tim Luckhurst, “Dunkirk: How British Newspapers helped to turn defeat into a miracle”, The Conversation, 29 Μαΐου 2020. ↩︎
- G. Ward Price, The Daily Mail, 1η Ιουνίου 1940. Αναφέρεται στο Tim Luckhurst, “Dunkirk: How
British Newspapers helped to turn defeat into a miracle”, The Conversation, 29 Μαΐου 2020. ↩︎ - Winston Churchill, λόγος της 4ης Ιουνίου 1940,
https://winstonchurchill.org/resources/speeches/1940-the-finest-hour/we-shall-fight-on-the-beaches/ ↩︎ - J. B. Priestley, Postscript, BBC, 5 Ιουνίου 1940, https://www.bbc.co.uk/archive/postscripts-jbpriestley//zn9xkmm ↩︎
- Nicholas Harman, Dunkirk, the Necessary Myth, London, Hodder & Stoughton, 1980. ↩︎
- Agnus Calder, The Peoples’s War. Britain 1939-45, London, Panther Books, 1971, σελ. 665. ↩︎
- Matthew Leggett, “Brexit and war rhetoric: an electoral strategy?”, Observatoire de la société
britannique, αρ. 25, 2020, σελ. 5. ↩︎ - https://www.theguardian.com/politics/2018/jan/29/german-ambassador-peter-ammon-secondworld-war-image-of-britain-has-fed-euroscepticism. Βλ. επίσης Andrew Buncombe, “Britons glory in the war, says German minister”, The Independent, 15 Φεβρουαρίου 1999, Elisabeth Day,
“German ambassador’s VE Day message: the war ended 60 years ago-get over it”, The Daily
Telegraph, 8 Μαΐου 2005. ↩︎ - https://www.dailymail.co.uk/news/article5328879/German-ambassador-claims-Brexit-fuelledWWII.html ↩︎
- https://www.spectator.co.uk/article/germans-not-brits-are-the-ones-who-keep-mentioning-the-war ↩︎
- https://www.express,co.uk/comment/columnists/leo-mkinstry/837708/dunkirk-movie-2017-filmbattle-winston-churchill-brexit ↩︎
- Βλ. χαρακτηριστικά Angus Calder, The Myth of the Blitz, London, Cape, 1991. ↩︎
- David Edgerton, “How the myth of ‘Britain alone’ overshadows VE Day”, The New Statesman, 8
Μαΐου 2020. ↩︎
Το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο τεύχος αρ. 290 του περιοδικού Guerres mondiales et Conflits contemporains, Παρίσι, Presses Universitaires de France, Απρίλιος – Ιούνιος 2023, υπό τον τίτλο «Le mythe de Dunkerque dans l’ imaginaire britannique, de 1940 au ¨Brexit”» σελ. 71-79.
Μετάφραση από το πρωτότυπο: Γιάννης Μουρέλος
© PUF/Humensis, 2023
